interparoloj

titolarto

2012-02-03T21:48:00.008+01:00

...
la azeno-paraŝutisto kiu plorigas infanojn.
eta mirinda semo.
la rajto diri ne, ne, ne.
ĉiuj freneze ŝatas vilajn bestojn.
la dimanĉado de avĉjo roni.
...

tiel sin anoncas kelkaj nacilingvaj publikaĵoj. mi ne legis ilin, sed mi gratulas pro la sprito de titoloj.

ankaŭ gazetistoj flegas titolojn. tradicie la enhavtabelo de la franca gazeto "liberigo" (fr: libération) estas vico de vortludoj, kiun oni postkomprenas legante la artikolojn; pri la rolo de enhavtabelo iuj ĵurnalistoj havas propran komprenon.

ol ĵurnalistoj eĉ pli liberas blogistoj, verkistoj kaj aliaj babiluloj. ili povas elekti titolojn sen trudo kaj regulo, kiel faris laŭdire aŭtoro de iu „ses-voluma traktaĵo pri pentrarto“, kiu reale estas maldika libreto sen unu eĉa frazo pri pentro.

mi pripensas plenan uzon de tiu libereco. miaj venontaj notoj eble estos:

purpura floro en intermamo (reala enhavo: pri la kreskaj deficitoj de eŭropaj ŝtatoj)
mi tro satas je kaviaro (pri hindaj skribosistemoj)
kiam blekas la financisto (pri hejma bredo de testudoj)
mendis unu brandon, ricevis du tomatsukojn (pri ergonomio de komputilaj programoj)
ĝaĉjo, ne forĵetu la gladilon! (recepto de ĉarlotkuko)
...

zamzar

2012-01-27T22:40:00.000+01:00

ĉu zamzar estas
1 - urbo en tanzanio?
2 - sekreta societo de la ĉeva nacio en malavio?
3 - slovaka progresiv-roka muzikgrupo?

se vi respondis per 1, vi maltrafis. se vi respondis per 2, vi maltrafis. se vi respondis per 3, vi maltrafis. zamzar estas reta servejo transkodiganta dosierojn.

vi volas jen ŝanĝi doc-dokumenton al pdf; jen wma-sonaĵon al ogg; jen jutuban filmeton al nur-sona mp3-dosiero... vi ĉiufoje elserĉas konvertilon, instalas, agordas, priklakas... pli oportune faru la konverton tra la reto.

jen la adreso de zamzar: http://www.zamzar.com

se hazarde zamzar ne provizas la deziratan kodoŝanĝon, provu iun el:

la ponto la reponto kaj la rereponto

2012-01-20T22:44:00.003+01:00

la apudvilaĝa ponto estas metalaĵo sur pilieroj, kiu anstataŭas pli malnovan pendoponton el la triono de la 19a jarcento. ĝis antaŭnelonge mi supozis, ke tiutempa konstruarto rutine produktadis tiajn verkojn, ke oni kompreneble bezonis la gvidon de kompetentaj arkitektoj kaj inĝenieroj, sed havis malmultajn ŝancojn de malsukceso.

tute ne tiel.

libro pri loka historio republikigas bildkartojn, sur kiuj oni vidas, kiel la ŝtata „societo de pontoj kaj vojoj“ post malkonstruo de la malnova ponto, faris unuan provon, kiu rompiĝis en somero 1905a; duan provon, kiu rompiĝis en novembro 1905a; trian provon, kiu fine starigis la nun funkciantan pasejon.

la inaŭguro okazis en somero 1906a kun abundo da festoparoladoj, galanterioj, tuboĉapeloj kaj ŝaŭmvinoj, ĉar necesis superbrui la posteĥon de la fiaskoj.

entreprena projekto kiel balancilo

2012-01-13T22:25:00.004+01:00

iomete fama serio de desegnoj prezentas entreprenan projekton kiel ĝardenan balancilon. mendanto desegnas trisidilan balancilon, projektestro imagas ĝin pendanta de ambaŭ flankoj de la trunko, analizisto planas trasegadon de la trunko, kaj tiel plu... ĝis la fina konstato, ke la kliento kontentus pro livero de pneŭo pendanta de ŝnuro.

la ŝerco sufiĉe famas en komputikaj medioj. iuj prelegantoj pri komunikado per tio ilustras, ke homoj havas diversajn vidpunktojn, kvankam tio ne estis la ĉefa intenco.

mi kopias kaj tradukas sen indiko de aŭtoro. subskribo mankas kaj ĝi ŝajne iĝis ero de anonima folkloro.

bruna ŝtono kantis

2012-01-07T08:02:00.002+01:00

esperanta kafejo estas iniciato, kiu proponas en ĉiu monato kunvenon en parizia trinkejo kun muziko aŭ prelego kaj samtempa ebleco por manĝeto aŭ trinkado. ekde jaro 2009a ĝi provizas al tiuj, kiuj eventuale ne sentas komforte en tradicia klubo, alian medion por esperantumi.

hieraŭ 2012-01-06 ĝi okazis en centra loko, nome ĉe la bastila placo kun rigardo al la nova operejo, kaj ĝi ĝuis la ĉeeston de konata muzikisto, miĥaelo bronŝtejn alinome „bruna ŝtono“. post famo, aleksandro cosavella, jakvo yvart, post aliaj, kiujn mi, malregula gasto, preterrenkontis, oni do spektis refoje homon, kiu parolas per kantoj kaj gitaro.

la malnova ĝardeno (오래된 정원)

2011-12-30T17:22:00.002+01:00

(recenzata laŭ franca traduko.)

hwang sok-jong (hwang sok-yong) aŭtoras plurajn dikajn romanojn. li estas el la koreoj, kiuj spertis la postmilitan diktaturon en la suda duono de la lando kaj ĝian evoluon al nuntempaj prospero kaj demokratio. la disduonigo inter nordo kaj sudo restas kiel vundo en la konscienco de tiu generacio.

mi ne scias, ĉu hwang popularas inter koreaj junuloj, sed li sukcese famigis sin internacie, kaj tion li meritas.

"la malnova ĝardeno" interplektas rakonton pri amo kaj rakonton pri politiko. tamen ĝi ne simple provizas al legemuloj ambaŭ specojn de furaĝo. ĝi meditas pri la elekto inter revolucia agado kaj privata feliĉo. ĝi meditas inteligente, retrospekte, tra la rigardo de la vira ĉefrolulo, kiu post 17-jara mallibereco pro politika agado pene adaptiĝas al la nova sud-korea socio, kiun li ekkonas post sia liberiĝo. ĝi meditas ankaŭ tra la taglibro postlasita de la ina ĉefrolulo, kiu vojaĝis al germanio, vidis la faligon de la berlina muro kaj la reunuiĝon de germanio, kaj revenis al la propra, plue disparta lando. ŝi mortis antaŭ ol la amato liberiĝis. ilia iama feliĉo en montara dometo, apud la „malnova ĝardeno“, daŭris nur de unu printempo ĝis la sekva.

larmo-melkaj temoj estas korea specialaĵo trovebla en literaturo kaj en kino, sed hwang al tiu rakonto donas pli da signifo, ol donus nura emocia amrakonto. mi spektis la filman adapton de im sang-su. ĝi belas, sed devante en du-hora daŭro kunpremi la agadon de pli ol 500-paĝa romano, ĝi probable ne tre klaras al ne-leginto kaj lasas al la sentimentala tono superregon.

referenco:

le vieux jardin / hwang sok-yong, trad. jeong eun-jin kaj jacques batilliot. - zulma, 2005. - 576 p. - isbn 978-2-84304-500-4.

universitato de la supozo

2011-12-23T22:21:00.003+01:00

estus malĝentile, se mi mokus la aŭtomatajn tradukojn de la angla vikipedio, kiun faras la programoj de la firmao gramtrans (kaj precipe laŭnome de sinjoro ekhardo bick), sub la nomo vikitrans. tamen bela hazardo meritas noton.

neeviteble tradukiloj iam kaj tiam eraras, ofte pro trotradukemo. kelkaj el tiuj eraroj havus honoran lokon en antologio de maŝinaj vortludoj. kolego mia iam parolis kun germana teamo, kiu estis prilaboranta germanan-francan tradukilon kaj havis zorgon pro la germana vorto barbareco („barbarei“), kiun la sistemo entrepreneme dispartigis kiel „bar-bar-ei“ kaj sekve redonis kiel „trinkej-trinkej-ovo“.

alian ekzemplon liveras wikitrans en la artikolo pri la filipina universitato de assumption. „assumption“ estas la nomo de kristana festo de ĉieliro, kaj ĝin elektis tiu katolika universitato. sed la programo scias, ke „assumption“ estas ankaŭ supozo. vi do povas legi artikolon pri la universitato de la supozo, kio sume estas sufiĉe konvena nomo por iuj universitataĵoj, kaj en ĝi vi ekscios, kiel vi povas iĝi „fraŭlo de scienco en komerco" aŭ „fraŭlo de scienco en biologio“. ja la angla „bachelor“ signifas lerno-gradon, sed ankaŭ senedzinulon.

el ĉio ĉi ne konkludu, ke se vi lernos en universitato, kiu donas tro malcertajn instruojn, vi destiniĝos al ĉiama fraŭleco. kvankam eble...

agrikultura konsilo aplikata al interreto

2011-12-16T20:28:00.004+01:00

antaŭ sufiĉe multaj jaroj mi laboris en vinberrikolto. kunpremite kun ceteraj rikoltistoj en la kamioneto veturanta al kampoj, mi miris, ke ni iras ĉiumatene al tute alia loko, ol en la antaŭa tago. al la demando, sekve de kio liaj vinberĝardenoj tiom disas, la posedanto respondis: "tiel estas pli bone, ĉar se venas hajlo kaj ĉiuj kampoj estas en sama loko, la tuta rikolto detruiĝas. kun disaj kampoj ni malgrandigas la perdojn."

(li povus aldoni, ke se plie la vinberĝardenoj disas inter alispecaj kampoj, tio malgrandigas la riskojn de kontaĝaj malsaniĝoj, kaj do grandparte superfluigas pesticidojn.)

en la franclingva blogo por informoserĉistoj brainsfeed mi legis la esence saman konsilon: ne konservu ĉiujn viajn datumojn ĉe la sama servo. se iu el la servoj, kiujn vi uzas, paneas, almenaŭ la aliaj daŭrigas. se iu el ili fermiĝas aŭ abrupte altigas la kotizon, vi formigrigos nur parton de viaj datumoj. se vi timas, ke iu el ili suĉas tro da informoj pri vi, ĝi vidos nur parton de via agado.

mi agas laŭ tiu agrikultura-interreta konsilo. retpoŝton kaj kelkajn programetojn mi konservas ĉe eksa interretperanto, blogon flegas ĉe blogger.com, bildojn ŝutas en ipernition, recenzojn publikigas en libroklubo de kvinpetalo, receptojn kaj terminarojn en vikilibroj, kaj tiel plu... tio igas min iom pli fantoma en la reto, sed sekurigas la tuton.

proverbo konata en pluraj lingvoj esprimas la samon tre ĉiutagece: "ne metu ĉiujn ovojn en la saman korbon".

albumoj por spektado

2011-12-09T22:49:00.020+01:00

al la socia reto iperniti (ipernity) origine logis sufiĉe multajn esperantistojn paŭlo peeraerts, se mi ĝuste memoras. la populareco de tiu retejo de tiam mem nutras sin.

iperniti similas al picasa au flickr en tio, ke — aparte de blogo, interna retpoŝto kaj similaj bagateloj — ĝi havigas al ĉiu registrita uzanto galerion por bildoj. la alŝuto kaj aranĝo de bildoj simplas, kaj ilin eblas disdoni en albumojn kun kovrobildo, enkonduketo kaj laŭvola ordigo.

alklakante la apudan bildon vi trovos albumojn de belskribaĵoj — se tio ne estas tro pompa nomo por miaj strekaĵoj... alklaku iun albumon, poste alklaku la vorton "bildoprezento" kaj vi vidos plenfenestran sinsekvon de la bildoj. dume, en la supra dekstra angulo vi povas alklaki al "montri la informojn" kaj vi samtempe legos komentojn.

(iama kolego mia prave rekomendadis: 80 elcentojn de via labortempo dediĉu al laborado, kaj 20 elcentojn al reklamado de viaj atingoj. se vi ĉiam sidos kun mallevita kapo super la laboro, ĉirkaŭuloj kredos, ke vi dormetas.)

la kurioza historio de ĉernozemo kaj ĉernozio

2011-12-01T22:40:00.006+01:00

legante la enkondukon al grundologio de w. f. rolt „el la polvo de la tero“, mi notis por la profito de reta vortaro la vorton „ĉernozemo“.

„en la pasinta jarcento“ klarigas rolt „la rusa sciencisto dokuĉaef [...] priskribis unu larĝan kaj longdistance etendiĝantan zonon, kies grundoj estas nigraj kaj fruktodonaj. tiun grundon li nomis ĉernozemo, kiu signifas ruse nigra tero. la ĉernozema zono de sovetio etendiĝas de nigra maro ĝis manĉurio.“ [senuskligo mia]

bone. ĉar la vorto ne aperas en mia listo de piv-vortoj, mi serĉis en la reto aliajn subtenojn. mi trafis vikipedian artikolon pri „ĉernozjomo“, ruse чернозём, kiu mencias aliformon ĉernozemo. la ĉefa formo ĉernozjomo esperantigas iom pli laŭsone, ol estas kutime, kaj pri tio disputis redaktantoj.

rapida kontrolo en alilingvaj vikipedioj montras, ke la naciaj adaptoj, kiam ili ne tradukas per „nigra tero“, similas al „ĉernozem“, el kio esceptiĝas nur la franca kaj la turka. estus saĝe konformiĝi al la pli laŭlitera kaj internacia formo, tamen...

tamen iu diskutanto preterpase diras, ke laŭ npiv la vorto estas ĉernozio. mi kontrolis en npiv-2005. tiel vere estas. en interreto unu teksto de paŭlo moĵajev el 2008 uzas tiun formon. kio pravigas tiun neatenditan „ĉernozion“?

jen mia supozo pri la sinsekvaj tordetoj, kiuj naskis ĝin...

franclingve oni transskribas „tchernoziom“ kaj elparolas /ĉernozjom/ (pardonu pro la esperanta-ifa mikso). ĉar la tradicia francigo de latinaĵoj sonigas la finaĵon „um“ kiel /om/, la saman elparolon ebligas la skribo „tchernozium“, kiu bele similas al aliaj latinaĵoj el sciencaj nomaroj. efektive rapida serĉo en interreto aperigas sufiĉe abunde la literumon „tchernozium“, en eble kvarono de okazoj.

se la piv-redaktanto deiris de la formo „tchernozium“, li eble pensis jene: „ĉernozi-“ ne aspektas latine, sed laŭ mineraloga tradicio iu probable formis nomon de rokaĵo el tipa loko de trovo, kaj el iu vilaĝo aŭ provinceto „ĉernozi“ elbakis „ĉernozium“. estas kutime en esperantigo de substanconomoj, ke oni forfaligas la latinigan finaĵon „-um“, kiel en „calcium“ > „kalcio“, „deuterium“ > „deŭterio“, do konsekvence „ĉernozium“ > „ĉernozio“.

... kaj tiamaniere rusa „em“ (/jom/) post sinsekvaj mistransskribo kaj misetimologiado malaperis, trafite de konfuzo kun latina „-um“.

mi estas hodiaŭ tre supozema, he? ĉu la klarigo ĝustas, dubis mi mem, ĝis kiam mi konsultis la valoran „nepivaj vortoj“ de andreo cherpillod, 1988. kaj en ĝi mi trovis „ĉernozio“n, kiel formon el la franca-esperanta vortaro de fernando léger kaj andreo albault, 1961. kaj okulumo al léger-albaut konfirmis: tie oni legas "tchernozium - ĉernozio". do la rolo de franca mistransskribo en la afero iĝas tre kredinda... pa! ankoraŭ unu misfaro de tiuj damnindaj francoj!

referencoj:

la recenzo de la rolt-a libro far klaŭdio kaj andrea gacond
la notico pri la sama libro en la libroservo de uea
mia recenzo baldaŭ aperos en legoklubo de kvinpetalo

aliaj vorthistorioj:

la kurioza historio de pumperniklo
vortosortoj en la blogo de ken miner

pacienco kiel rimedo de progreso

2011-11-25T17:15:00.000+01:00

la franca registaro patronas enketon merkatokonscie nomatan "elfe", kiu esploros la kondiĉojn de kresko de homoj dum dudek jaroj. oni varbis 20000 familiojn, kiuj akceptis observadon de sia infano ekde feteco ĝis plenkresko.

neniam antaŭe la biologian kaj median disvolviĝon de homoj oni atentis kun tia kontinueco kaj en tia amplekso. por la sukceso de la afero necesos kunlaboro de familioj, akuŝejoj, medicinaj servoj kaj esplorejoj, kiuj dum dudek jaroj probable ne restos mem senevoluaj. bela ekzemplo de longedaŭra esploro.

mi estimas paciencon kaj ofte absurde revis, ke iujn aferojn la homaro povus ekkoni per laŭtempa, iompostioma esploro. imagu epokon sen astroscienco, en kiu oni scivolas pri la daŭro de la suna jaro. supozu, ke oni nombras la tagojn de unu printempa apero de la unua tulipo ĝis la sekva. unu jaron, du jarojn... cent jarojn, kaj ĉiujare oni rekalkulas la mezumon. ĉu en la fino oni ne nepre konus la ĝustan tagonombron de la jaro?

tiu rakonteto ŝajnas ne tre reala — mi koncedas. per ĝi mi volis ilustri nur tion, ke oni malofte dediĉas rimedojn aŭ eĉ penson al longatempa, plurgeneracia entrepreno... des malpli nuntempe sub elektataj registaroj, kiuj post kelkaj jaroj da agitado postkulisiĝas, en firmaoj, kiuj celas tujan profiton kaj pri estonteco malzorgas...

aliflanke, ĉu longatempaj entreprenoj ĉiam sekuras? vidu sinjoron johano-baptisto kolberto (1619-1683) kun granda peruko kaj ministra ofico por la reĝo ludoviko 14a. li aranĝis, ke oni plantu kverkajn arbarojn. lia plano estis, ke francio estu potenca sur la maroj, kaj la trunkojn li destinis al ŝipmastoj. kolberto estis antaŭvidema, sed tion ne antaŭvidis, ke ŝipoj post jarcentoj mastojn ne plu bezonos. kverkoj kreskas malrapide kaj vivas longe. en iuj lokoj oni ankoraŭ povas promeni en ombro de 350-jaraj kolbertaj arboj, kiujn neniu ŝipo postulas. finkalkule entrepreno kun malproksima perspektivo havas siajn ŝanĉojn de senfrukteco.

2dkod-arto

2011-11-19T20:35:00.003+01:00

2d-kodoj iom post iom aperas sur ĉiutagaj objektoj. tiuj du-dimensiaj kodoj estas la posteuloj de strikodoj. ili entenas pli multajn informojn, en pli sekura kodo, en malpli granda spaco, en home malpli legebla formo. en la reto oni trovas programetojn por 2d-kodado de tekstoj.

la nova stulta defio estus kreado de 2d-kod-arto. mi ekhavis la ideon kaj revis pri gloro. mi provis — mi fiaskis. la dismeto de kvadratetoj estas neprognozebla kaj neniam figuras ion rekoneblan.

iu retejo tamen montras, kiel artistoj rimarkis kaj pli lerte eluzis la aspekton de 2d-kodoj, ol oni farus per simple amuza figurado.

mezuro de kontraŭleĝaĵoj

2011-11-11T19:58:00.006+01:00

la neobeo al trafiklampoj en francio kreskis je 110 % en 2010. ne. per pli ĝustaj vortoj: pro neobeo al trafiklampoj kreskis je 110 % la rilataj monpunoj. tiun kreskon klarigas precipe la almeto al semaforoj de radaroj, kiuj aŭtomate fotas neobeantojn.

kvanta takso de kontraŭleĝaĵoj estas delikata afero, ĉar leĝorompantoj ne aliĝas al kluboj. ne ekzistas klubo de semafor-fajfuloj, kiu gaje anoncus grandan ano-nombron kaj registrus ties agojn. alifanke ju pli da rimedoj aŭtoritato dediĉas al persekuto de leĝorompoj, des pli da okazoj ĝi trovas. tre logike. la paradoksa sekvo tamen estas, ke ju pli diligente oni provas malfaciligi iun specon de krimo, des pli da okazoj de ĝi oni elnombras. necesas komunikotalento por emfaze raporti, ke "oni serĉis, trovis kaj punis pli da tiaspeca krimo, kaj sekve tiu speco de krimo (probable) malpliiĝas"... ĉu kaj kiom ĝi malpliiĝas, oni ne scias. por vere scii, oni devus ne persekuti, sed senfare observi.

simila paradokso funkcias en historia interpreto de malpermesoj. se iu el la leĝoj de hamurabi malpermesas sorĉadon, historiisto antaŭ ĉio konkludu, ke iuj homoj en la tiama socio sorĉadis. inverse neniu leĝo malpermesas, ke neplenaĝaj knabinoj rajdante trivostajn ŝafojn kantu operajn ariojn ŝvebante en aero. kion oni malpermesas, tio nepre okazas.

prempaŭsaj literoj

2011-11-05T23:50:00.003+01:00

en la 1960- ĝis 1980aj jaroj furoris prempaŭsaj literoj. personaj komputiloj ankoraŭ ne estis, kaj konsekvence grafikaj programoj ankaŭ ne. renoma marko de liter-sortimentojn estis letraset.

prempaŭsa folio estas travidebla kaj subhavas ĉiun literon, ciferon, interpunkciaĵon aŭ signon en unu grando kaj stilo kaj plurekzemplere. oni surmetas sur paperfolion, kaj la elektitan literon transpremas frotante per la pinto de krajono. ĝi estis facila rimedo por preparo de afiŝetoj kaj aliaj dokumentoj, en kiuj oni volas pli da fantazio, ol tiam disponigis grandaj presmaŝinoj.

por enkonduki al la procedo de nigra etudo homojn sen praktiko de kaligrafio abdollah proponis ekzercon per prempaŭsaj literoj. la unua parto de la staĝo konsistis do el libera enpaĝigo per prempaŭsaĵoj.

nigra etudo eble estas inter la fontoj de lirika abstraktismo tra la verko de mark tobey, frua kaj ne tiom fama ano de tiu skolo. laŭ iuj asertoj li dum restado en israelo interesiĝis pri araba kaj persa skribarto.

albumeton de prempaŭsaĵoj mi liveris en iperniti.

la ĝardenisto

2011-10-29T04:33:00.002+02:00

sur sia ĉevaleto
blanka kiel neĝo
plej bela reĝidino
rajdas laŭ aleo.

la vojon la ĉevalo
dancas tiom fole,
la sablo, kiun ŝutis
mi, briletas ore.

vi, rozkolora ĉapo
jen supr' jen malsupre,
oj, ŝtelfaligu plumon
de vi al mi fluge!

kaj se kompense plaĉas
iu mia flor',
mil prenu kontraŭ unu,
ĉiujn prenu for!

eduardo mörike, 1837

mia ne tute kontentiga traduko. jen la originallingva teskto:

der gärtner

auf ihrem leibrößlein,
so weiß wie der schnee,
die schönste prinzessin
reit't durch die allee.

der weg, den das rößlein
hintanzet so hold,
der sand, den ich streute,
er blinket wie gold.

du rosenfarbs hütlein,
wohl auf und wohl ab,
o wirf eine feder
verstohlen herab!

und willst du dagegen
eine blüte von mir,
nimm tausend für eine,
nimm alle dafür!

kaj jen la muzikigo de hugo wolf...

en malnova intepreto far la angla kantistino kathleen ferrier
alia interpreto far la germana kantisto werner güra kun rimarkinde klara elparolo
alia interpreto far juna guðbjörg hilmarsdóttir — ne tute matura voĉo kaj teĥniko, sed bele
alia malnova far irmgard seefried, miaopinie plej trafe peranta la sencon de la poemo.

inter rifuĝintoj kaj burokratoj

2011-10-22T12:04:00.004+02:00

akompani rifuĝinton en la prefektejon kaj roli kiel interpretanto estas bona sperto. ĝi konigas la sintenon de ŝtata administro al administratoj, kaj aparte al ne-ŝtatanoj. tion mi faris por niaj esperantistaj amikoj-rifuĝintoj el kartvelio.

okazis en la 11a de oktobro...

al i. oni difinis rendevuon por la 9a kaj duono. ni jam scias, ke "rendevuo je tioma horo" signifas, ke ni atendos inter proksimume 70-homa grupo de homoj asignitaj al la sama horo. la trajno de i. paneis, ŝi devis trovi vojon tra la matena premo kaj alvenas ĉirkaŭ la 10a. ni triope - kun ŝia kvinjara filo — staras en la fina parto de la vico antaŭ la pordo. malantaŭ ni grupeto de junaj ĉininoj interparolas vigle. ni revidas kelkajn orienteŭropajn vizaĝojn rimarkitajn okaze de la antaŭa vizito. mezaĝulo sidas apud la vico kaj ludas manklakon kun tri-jara knabineto.

post dudeko da minutoj ni trairas la magnetan kontrol-pordon kaj eniras. ni refoje vicas por la akcepta giĉeto. antaŭ ni juna viro ricevas plurfojan klarigon ke "ni bezonas originalon, tio estas kopio". kompreninte aŭ ne kompreninte li okule serĉas la elirejon. ni proksimiĝas, donas la rendevu-slipon kaj ricevas voknumeron. tamen ne tuj numeron. unue ni devas fari novajn pasport-fotojn, kvankam en la la dosiero fotoj jam estas. oni ĉi tie suspektas, ke homo ene de kelkaj semajnoj povas ŝanĝi la vizaĝon. mi anoncas min kiel buŝtradukanton kaj devas plenigi formularon, al kiu mi aldonu kopion de mia identokarto. ni iras al la fotobudo, preparas la dokumentojn kaj transdonas al la akceptisto, kiu finfine la fotojn ne volas nun, sed la formularon jes volas, kaj ni ricevas numeron 43.

mi informiĝas, en kiu duono de la ĉambrego ni atendu. la numeroj por giĉetoj 1 ĝis 6 lumiĝas sur la aviziloj de ambaŭ duonoj, sed — ni jam scias — la numeroj por giĉeto a2 en la pli malgranda duono aperas nur sur la tiea avizilo. ni atendu por giĉeto a2, do en la malgranda duono. estas tie kvardeko da sidantoj kaj kelkaj senseĝuloj, kies partion ni pligrandigas. pasas horo, dum kiu la loko iom post iom malpleniĝas. plejmultajn homojn oni vokas per dosiernumero, sed fojfoje ankaŭ aperas oficisto kaj vokas iun laŭnome tra la ĉialingve babilanta amaso, alte levante la dosieron por montri la malgrandan idento-foton. jen — lumiĝas numero 43.

ni staras antaŭ giĉeto a2. estas iom post la 11a kaj duono. ni enmanigas al la oficisto la dosieron plenumitan de la sociala helpanto. li grumblas, ke la nombro de infanoj ne estas indikita. "oni zorge plenumu!" li admonas, alskribante "1" en la koncerna tekstujo. ni ne singardis, ne relegis, kion la sociala helpanto skribis dum la intervjuo kun ŝi. ŝian leteron, kiu argumentas, ke i. havas fratinon nun laŭleĝe restantan en francio, ni transdonas. per tio ni esperas, ke i. ne restos en "dublina statuso" dum ses monatoj antaŭ ol ŝi laŭleĝe estos akceptita en francio. ni donas la fotojn. la oficisto enmetas ĉion en dosierujon, surskribas "43", ĉirkaŭcirklas ĝin kaj surstapligas. li direktas nin al la dua, pli granda duono de la ĉambrego.

kio ĵus okazis, estis preparo de la dosiero. triminuta afero. nun komenciĝas atendo por la intervjuo.

la dua duono de la ĉambrego pleniĝis laŭmezure de la malpleniĝo de la unua. ni stariĝas iom aparte. preterpasanta oficisto repelas nin al la centro, ĉar ni ĝenas la pason al iu pordo. ni staras dum horduono, ĝis vakiĝas tri seĝoj, kiujn okupis paro kaj mansako. la apuda fotobudo estas fervore vizitata "enmetu kvin eŭrojn... centrigu la vizaĝon... atentu... se vi kontentas pri la foto premu la verdan butonon...". ĝi povas funkcii en turistaj lingvoj de najbaraj landoj, sed la lingvojn aziajn kaj afrikajn, kiuj bruas ĉirkaŭe, ne scias, kaj iuj longe sidas en ĝi ne komprenante la funkciadon. kiam ĝi malplenas, infanoj venas kaj premas la butonojn. knabineto kun paĝia hararo okulumas al la filo de i. kun videbla deziro kunludi, sed li kliniĝis de sia sidilo kaj dormas kun la kapo en la sino de la patrino.

ni observas kaj ni komprenas proksimume, kiel ruliĝas la tagoplano: ĉiuj rendevuoj laŭnome okazas en la 8a kaj duono, 9a kaj duono, verŝajne ankoraŭ ĝis la 10a kaj duono. poste oni neniun atendas, kaj malfruantojn elpelas, kiel al i. foje okazis. oni amasigas homojn en la ĉambrojn, kolektas ĉiujn dosierojn kaj disdonas al la oficistoj. dum la cetero de la tago ĉiu prilaboras sian staplon. la daŭro de atendo dependas de la alto de la dosiero en la staplo.

la avizilo lumiĝas per numeroj. giĉeto 2 vokas numeron 36... giĉeto 5 vokas numeron 20... alia vokas numeron 38. iuj numeroj enigme komenciĝas per "p" aŭ "n". tagmezo proksimas. mi aŭdas, ke oficistoj agitas inter si por tagmanĝo. la giĉetoj malpleniĝas. dum ioma tempo okazas nenio, la sesdeko da atendantoj murmuras, kelkaj gardantaj policistoj preterpasas.

post horkvarono sola giĉeto 6 revigliĝas. ĝi kun regula takto akceptadas homojn... iom poste policisto alparolas la amason. li admonas al silento por "la homoj, kiuj laboras", en kio, ni rimarkas, plurnombro sonas sufiĉe retorike, ĉar la giĉetoj 1 ĝis 5 daŭre malplenas. ĉirkaŭ la 14a horo refunkcias iu post la alia la giĉetoj 4, 5, 3. restas definitive malplenaj 1 kaj 2.

post nedifinebla tempo al i. ŝajnas, ke ŝi aŭdis sian nomon. mi proksimiĝas al la giĉetoj. jes, iu vokas nin pernome al giĉeto 4. ni alrapidas. belkreska, tre nigrahaŭta junulino, kiu matene rolis kiel akceptisto, bonvenigas nin per abrupta "mi vokis plurfoje!". mi klarigas, ke mi akompanas kiel interpretanto. ŝi trafoliumas la dosieron. "do, ŝi havas fratinon en francio, ĉu?". "jes." "donu naskiĝatestilon." i. havas naskiĝatestilon nur en la kartvela. "tio ne utilas. vi devas prezenti ambaŭ naskiĝatestilojn francigitajn de oficiala tradukisto por pruvi la parencecon." "tion ni ne antaŭsciis" mi rimarkigas, al kio ŝi ne havas rebaton. "la dosieron de la fratino vi certe havas ĉi tie" mi diras. "mi devos serĉi!" ŝi diras malkontente. ŝi turnas sin al kolego, kaj ili interkonsiliĝas. "atendu momenton, reiru al la atendejo". ni reiras. post kelkaj minutoj ŝi revokas nin. "mi difinas al vi novan rendevuon post du semajnoj, al kiu vi venu kun la tradukitaj naskiĝatestiloj" ŝi verdiktas, kaj donas la novan rendevuslipon. mi amplekse dankas kaj adiaŭas, eldevigante ŝin al reciproka adiaŭo, la unua komplimento, kiun mi aŭdas ĉi tie.

ni foriras iom post la 16a horo, lasante post ni dekon da lacaj finatendantoj. ni same lacas, kvankam ni faris nenion dum tuta tago. ni malsatas. i. estas optimisma, ŝi supozas, ke la sekva rendevuo estos rapida. ĉiuokaze ni povas esperi eviton de sesmonata "dublina statuso", kiu teorie devigus ŝin al retrovojaĝo al la unua eŭropunia lando trairita kaj azilpetado tie, senkonsidere al tio, ke tiu lando la azilon al ŝi jam rifuzis. bonŝance ŝia fratino pro gravedeco aŭ pro alia nekomprenebla kaŭzo jam ricevis restadpermeson, do ankaŭ i. ricevos, se ni liveros ĝustatempe la naskiĝatestilojn. tio estas la bona atingo de ĉi tiu vizito. poste sekvos proksimume unu jaro da administraj formalaĵoj ĝis oficiala ricevo de azilo... pri tio ni zorgos siatempe. nun, ni hastas al filantropia asocio, kie ni eble trovos varmajn vestojn kaj kovrilojn, ĉar ja sezonoj turniĝas al malvarmo.

germana flua stilo

2011-10-17T07:06:00.001+02:00

bone konataj estas la gotikaj literoj. per siaj densaj formoj ili plenigis la librojn de latinlitera eŭropo de la 12a jarcento ĝis la 16a jarcento, kaj en ĝermanlingvaj landoj plue ĝis en la 20a jarcento. de tiu historio ili konservas parfumon de antikveco, pro kiu ili ankoraŭ aperas en gazetaj titoloj, sur butikaj ŝildoj kaj en aliaj ornamaj skribaĵoj.

malpli konata estas la germana flua stilo.

en la 17a kaj 18a jarcento eŭropo ekuzis kursivajn, fluajn skribostilojn. ilin kulturis naciaj skoloj kun siaj apartecoj. en germanio tia stilo aperis kun la formoj de gotikaj literoj kiel bazo. ĝi estas konata kiel "kurrentschrift", tio estas "flua skribo", kiun ni en pli internacia terminologio nomu "germana flua stilo".

germanoj ofte nomas ĝin "sütterlin"-skribo, iom malĝuste. la grafikisto ludoviko sütterlin aŭtoras lernejan modelon de manskribo, kiu populariĝis en la 1920aj jaroj kaj certe parencas, sed ne egalas kun la pli frua proprenomita germana flua stilo.

la germana flua stilo similas al la franca "coulée" aŭ al la angla "copperplate" per la varia larĝo de strekoj ("ŝvelstreko"), per la klineco de formoj kaj per arabeska ornamaro. ĝi distingiĝas per sufiĉe rektaj formoj kaj longa horizontala tiriĝo laŭ la linio.

ĝiaj literoj estas malfacile rekoneblaj por nuntempa leganto. u, n, m, i, c aperas minuskle kiel rektaj strekoj zigzage ligitaj — u distingiĝas de n per hoko iom simila al tiu de nia ŭ, kiam ĝi ne surhavas dupunkton (ü); c konsistas el simpla vertikala streko kelkfoje kaphava, kelkfoje ne, kaj kontrastas al i per nehavo de punkto...

por nuntempuloj pluraj literoj estas eĉ rekte nelegeblaj. minuskla e aperas kiel du vertikalaj strekoj supre ligitaj per apenaŭ klinita ligaĵo. h aperas kiel duopa buklo super kaj sub la linio, simile al iuj modernaj manskribaj formoj de f.

flanke de la majuskloj la formoj estas eĉ pli surprizaj...

pli bone ol per klarigoj oni juĝu per la apuda ilustro, kiu figuras la ĉarman germanlingvan ĉiuliteraĵon "zwei boxkämpfer jagen eva quer durch sylt", kion oni komprenu kiel "du boksistoj persekutas eva-n transverse tra (la urbo) sylt".

bonlingvismo kaj la reala lingvo

2011-10-11T12:33:00.003+02:00

la freŝa, iom senorda eseo de klaŭdio piron "la bona lingvo" naskis ian lingvan partion, precipe sub la gvidado de renato korseti, kiu aktive porparolas ĝiajn tezojn.

estas multaj bonaj rimarkoj kaj pripensoj en "la bona lingvo", kiuj iĝis malpli nuancaj en la sekva bonlingvismo, sed estas en ĝi ankaŭ kelkaj konfuzoj aŭ asertoj, kiuj ne eltenas komparon kun la realo.

laŭ piron ekzemple la bona lingvo, tio estas la bona variaĵo de la lingvo internacia, estas la reala, popola, amase uzata lingvo, kontraste al kabineta lingvo de kleruloj kaj poetoj, kiujn li bildigas kiel elitistojn. tion piron diris en 1989 kaj tion ripetas iuj el la bonlingvistoj en 2011.

intertempe kreskis interreto, kaj kun interreto kreskis la kvanto de disponeblaj skribaĵoj de ordinaruloj. legante tiujn tekstojn en forumoj, en blogoj kaj ĉie ajn, oni povas nur konstati, ke la reala, popola, spontanea lingvo ne montriĝas pli skemisma aŭ pli pura, ol la tradicia oficiala lingvo de redaktejoj, eĉ male. la reala lingvo plenas je gramatikaj eraroj, vortkonfuzoj, sovaĝaj esperantigoj de naciaj vortoj, kaj ne proponas pli da interesaj kunmetoj, ol la lingvo de verkistoj kaj poetoj. la reala lingvo neniel estas modelo laŭ la imago de "la bona lingvo".

tion vidinte, restas nur du eblaj elektoj: aŭ oni agnoskas ke piron eraris tiurilate, aŭ oni devas inventi klarigon kial la popola lingvo ne konformas al la antaŭdiro. bedaŭrinde pluraj bonlingvistoj elektis la duan eblon. oni do legas de ili asertojn, ke ĉio, kion ili juĝas misa en la lingvo internacia venas de la influo de eŭropaj lingvoj, de lingvistoj aŭ de poetoj laŭ vasta konspiro-teorio, kiu kulminas en la fantazio ke "poetoj detruas nian lingvon kaj vortaristoj komplotas".

devas eĉ pli makomfortigi tiujn bonlingvistojn la kvanta renverso. en la revata esĥatologia batalo devis roli bona lingvo de justa plimulto kontraŭ malbona lingvo de koruptita elito. sed la nebulo maldensiĝis sur la batalkampo kaj en la pli klare videbla realo frontiĝas bona lingvo de malgranda sekto de justuloj kaj malbona lingvo de plimulto. tial la tono evoluas; piron pozitive predikis pri lingvo, kiun li sugestis per kelkaj ekzemploj el la realo kaj el sia inventemo; nunaj bonlingvistoj logas aplaŭdojn per siaj fervoraj paroladoj, sed ili povas nur flegi listojn de inventitaj vortoj, por kiuj uzo mankas, kaj procesi kontraŭ plimultaj homoj, kiuj ne parolas laŭ iliaj dekretoj. tiel, bedaŭrinde, ŝanĝiĝis helpema vizio al ĉiuvorta ĉikanado. bonlingvismo evoluis de instigo al punemo.

novaĵoj per terpomoj

2011-10-05T12:25:00.000+02:00

marteno vidberg estas instruisto, kaj paralele, do hobie, karikaturisto. li redaktas iun el la plej legataj franclingvaj desegno-blogoj "novaĵoj per terpomoj". "terpomoj" ne signifas, ke oni studas manĝeblajn radikojn, sed ke la desegnitaj figuroj estas terpom-formaj. la temoj estas prefere politikaj kaj sociaj, okaze koncernas ankaŭ sporton, surtablajn ludojn, interreton...

la desegno de 2011-10-03 estas "fejsbuk avizas pri forkaptoj":

1a bildo - "[gerardo] ojojoj, mi tre lacas nuntempe. mi televidis tro da futbalaĵoj! lol!" [alklakas] "mi ŝatas".

2a bildo - "huuuup!"

3a bildo - "ho, fejsbuk nun avizas pri forkaptoj. tio novas!"

4a bildo - [legas] "knabineton iu forkaptis. oni serĉas atestantojn."

5a bildo - "ve... oni ne restu senfara! mi devas agi!"

6a bildo - [alklakas] "mi ŝatas".

plia plezuro estas, ke pluraj komentantoj sufiĉe lerte daŭrigas ŝercojn kaj vortludojn (ne tiom en ĉi tiu ekzemplo).

hic fuit sagona - signoj de superakvoj

2011-09-29T06:29:00.001+02:00

antikvuloj ne postlasis multajn dokumentojn pri la vilaĝo. ili havis aliajn zorgojn ol rakonti. pri unu speco de zorgoj ili tamen lasis gravuraĵojn.

flanke de la kirka pordego videblas horizontalaj kaneletoj. apude oni gravuris datojn. la plej malnova diras latine "hic fuit sagona", tio estas "ĉi tie estis la rivero" kaj ĝin akompanas jarnumero 1602. ĝi iom pli altas ol mi. la plej supra altas pli ol dufoje kiel mi, kiam mi staras sur la antaŭporda plato, kaj ĝia numero estas 1840. entute kvin jaroj estas legeblaj: 1602, 1711, 1840, 1856, 1955. rimarkinde dum la antaŭaj kvar jarcentoj, la muro ekzistis kaj oni ne skribis pri inundo.

la vilaĝo apudas riveron, kiu transrandiĝas unu aŭ dufoje en ĉiu jarcento. la superakvoj ne danĝeras, ĉar pro malabrupta reliefo ili ŝveladas dum pluraj tagoj kaj poste malŝveladas same malrapide. parton de la vilaĝo tio tamen igas neloĝebla.

mi rimarkis similan signon sur la fasado de malnova domo.

franca-persa poŝtmarko

2011-09-24T23:56:00.001+02:00

la por ankoraŭ mallonga tempo ŝtata poŝto de francio proponas markojn kun laŭvola bildo. similaj servoj ekzistas en diversaj landoj. mi ricevis antaŭ jaroj similaĵon el koreio. al la retejo de la poŝtkompanio oni alŝutas sian bildon, mendas la deziratan kvanton, pagas, kaj oni ricevas presitan folion de validaj poŝtmarkoj.
la proponataj modeloj estas bildoj de beboj, de novgeedzoj, kaj de similaj fotopostulaj cirkonstancoj. havante nek novan bebon nek freŝan geedziĝon por elmontro, mi decidis, ke nenio malpermesas la enŝovon de skanita manskribaĵo..

iranaj kolektantoj povas kunmeti seriojn de oficialaj kaligrafiaj poŝtmarkoj. francio eldonis nenion similan. mi do kompensas la mankon per presado de la unua franca-persa marko.

mi provizis bonkvalitan bildon je 300 punktoj en colo, sed la presaĵo malnetas. tio rimarkeblas nur en la granda, modela bildo, ne je la skalo de markoj mem.

"nenio malpermesas..." mi diris. tamen intertempe la poŝtkompania retservo mesaĝis al mi, ke ĝi volas scii, kio estas skribita. ha, kio se mi estus skribanto de "dio grandas" aŭ de simila perversa devizo, kiu subfosas la sekularecon de la respubliko tra ĝiaj tre oficialaj poŝtmarkoj? mi devis postserĉi tradukon, kiu trankviligis ilin. la respubliko estas savita.

ötzi

2011-09-17T04:12:00.003+02:00

iuj revas pri postmorta gloro. ĝi daŭru jardekojn, jarcentojn eventuale, jarmilojn por tiu, kiu sin gravigas malprudente. iafoje tio instigas ne al revo, sed al ago. laŭ rakontoj antikvulo bruligis templon, por ke oni memoru lin. oni memoras lian nomon.

renversa situacio eblas. homoj famiĝas pretervole. estas dubinde, ke gregoro mendel, modesta monaĥo eksperimentanta pri heredeco de pizoj kaj aliaj agrikulturaĵoj, imagis sin en la figuro de fondinto de genoscienco.

senvola famiĝo post 5300-jara forgeso estas ankoraŭ pli escepta. tiel tamen okazis al ötzi /'øtsi/, viro el ĉirkaŭ -2300, kiu subite frenezigis gazetojn en 1991, post kiam oni trovis lin en la alpa montaro, apud la aŭstria-italia limo, frostiĝinta en glaciejo.

la ĉi-apuda diagramo montras la popularecon de ötzi en libroj dum 20 jaroj (nur germanlingve, ĉar ö en aliaj lingvoj ne plaĉas al guglo-vortgrupoj). nu, libroj malpli frivolas ol amasinformiloj. se oni observus eĥon en gazetoj, oni pli nete vidus fervoron tuj post la trovo de la korpo de ötzi, kiam oni sciis nenion pri li, kaj malkreskan intereson poste, kiam informoj plimultiĝis kaj fajniĝis.

arkeologoj la mumion kaj la kunhavaĵojn paroligis. ili trovis, ke ötzi manĝis cervon kaj sovaĝan kapron en la du lastaj manĝoj, ke li havis ĉe si kontraŭinfektajn fungojn, skrapileton, borileton kaj aliajn utilaĵojn kaj armojn, kiajn formalaj tomboj ne liveras aŭ ne en same bona stato. li aĝis proksimume 45 jarojn, malsanis pro parazitaj nematodoj, artikozo kaj arterikalkiĝo (arterisklerozo). kunportata prunelo pruvas, ke lia akcidento okazis en aŭtuno. restas enigme, kian signifon aŭ funkcion havis tatuetoj sur diversaj lokoj de la korpo, aŭ kial sangoj de kvar diversaj homoj makulis lian mantelon kaj tranĉilan klingon, kaj fine en kiuj kondiĉoj li ricevis mortigan sagopafon en ŝultron. ĉi lastaj detaloj — atentigis pluraj esplorantoj — konfirmas sufiĉe, ke antikva ora epoko sen malpacoj neniam ekzistis.

menciitaj sanigaj fungoj, cervoledaj ŝuoj kun ursoleda plandumo, cilindraj skatoloj el betulŝelo... malordinaraj arkeologiaj trovoj preskaŭ ĉiam evidentigas, kiom ni subtaksas la civilizajn atingojn de pasintaj epokoj. neniel surprize: ĉiun inventaĵon oni datumas laŭ la plej antikva trovaĵo, kaj tion renversas pli novaj trovoj, kiuj igas la aferon ankoraŭ pli antikva.

pro la dudek-jariĝo de la montara trovo la italia sudtirola muzeo en bolzano faras ekspozicion pri ötzi kun aparta solenaĵo en la 18a de septembro. egale ĉu vi loĝas en librevilo aŭ en uskemeno, ĉu vi ne iros 5300 kilometrojn por renkonti homon, kiu nin atendis dum 5300 jaroj? nur bedaŭrinde, ke oni tostos inter profesoroj, ne kun ötzi mem. li eble estis fripono, kiu la kupraklingan hakilon aŭ la nefinitan taksusan pafarkon ŝtelis de iu, sed ne gravas, se li povus vive partopreni, mi kun li tintigus la glason, ĉar li, kiu laŭ analizoj la vivon travivis en montara areo ne pli larĝa ol 60 kilometroj, nevole donacis al la homaro kelkajn pliajn erojn de memkono.

ĉu vi scias ke...

2011-09-13T23:20:00.020+02:00

la ĉefpaĝo de vikipedio proponas sub titolo "ĉu vi scias ke..." frapfrazojn el diversaj artikoloj kaj plugvidas al ili.

mi faris propran ĉuviscias-on. ĝin mi malmodeste taksas pli amuza:

la komerca sukceso de la gumo okazis, post kiam charles goodyear ne inventis la vulkanizadon en komenco de la 1840-aj jaroj
(artikolo gumo)

ne-inventado povas havi grandajn sekvojn!

esperasnton kiel morfosintaksan lingvon tripartitan mi analizas jam 5 jarojn kaj deziras kontribuui al tiu ĉi paĝo.
(vikipedio-diskutejo)

daŭrigu, certe rezultos io...

hugo de sankta viktoro estis kristana teologo kaj filozofo vivinta ĉevale de la 12a kaj 13a jarcentoj
(artikolo hugo el sankta viktoro)

tiom longe mi ne rajdus!

li estis reklamgrafikisto kaj monstrfenetristo
(artikolo lajos kovács (pentristo))

... kaj — ni aldiru — monstrojn tre efekte fenetradis!

la ilĥano abaqa sendis [...] armeo[n] el 80,000 homoj: 50,000 mongoloj kaj 30,000 helpverboj
(artikolo dua batalo de homs)

redaktis lingvoŝatanto, ĉu?

... kaj krome, dum la foliumado, mi eksciis ke rommersheim estas komunumo en germanio, 957 kamelio estas mezgranda malhela asteroido, nogarole rocca estas komunumo de italio, buj estas grandvilaĝo en hungario, la 24-a de januaro estas la 24-a tago de la jaro, kaj multajn aliajn pripensindajn faktojn...

gven, la sablolibro

2011-09-08T20:34:00.000+02:00

"gven, la sablolibro" estas animeo reĝisorita de johan-francisko laguionie /lagjoni/ el 1985, hodiaŭ malfacile trovebla. ĝiaj bildoj havas apartan ĉarmon pro la procedo de guaŝa pentrado.

oni ne atendu kapturnan kirlon de agadoj, kiel en porinfanaj verkoj de grandaj kinokompanioj. ĉi desegnofilmo havas malmultajn parolojn, diskretajn muzikojn, momentojn por malplena pejzaĝo sur kiu homa silueto aperas, konturiĝas, forpasas. ĝi sugestas ankaŭ kelkajn temojn por pripenso.

resumo:

nomadoj vivas en sabla dezerto. ili loĝas en fositaj truoj. nokte lumaĵoj ŝvebas super la dezerto. matene la nomadoj trovas disigitajn amasojn da industriaj objektoj, jen amaso de horloĝoj de ĉiaj specoj, jen amaso de telefonoj de ĉiaj grandoj, el kiuj ili havos nenian utilon...

iunokte juna naiva knabo eliras kaj malaperas. junulino (la titola gven aŭ gwen) kaj maljunulino ekiras kaj serĉas lin. ili retrovas lin en duonruina urbo, kie loĝas aliaj homoj. tiuj loĝantoj palas kaj laboras. ili studas kaj ĉantas la enhavon de dika vendokatalogo, kvazaŭ ĝi estus sankta libro. kiam ili ĉantas, ia vulkana puto bobelas, vigliĝas kaj elsputas objektojn konformajn al la katalogo. ĝi estas la fonto de la amasoj troveblaj en la dezerto.

en la sekva nokto, oni ekĉantas la paĝon de knaliloj, raketoj kaj eksplodaĵoj...

la fablo sufiĉe travideblas... apudmeto de ekstreme senrimeda kaj ekstreme objektema mondoj, kulto de produktado kaj sekvoj de blinda produktado... fine ĉio simplas, same la intrigo kiel la desegnoj, kaj fine ĉio belas.

referencoj:

gwen, le livre de sable en imbd

floras plu begonioj

2011-09-02T21:48:00.000+02:00

floras plu begonioj ĉe la fenestroj. fragoj ankoraŭ fruktas jen kaj jen. iliaj stolonoj pendas kaj elmetis floretojn.

vespere, kiam mi akvumas, pasantoj eligas kuriozajn kriojn.

pro la 10-voluma enciklopedio larus

2011-08-26T02:17:00.078+02:00

(ĉi tekston mi redaktis por la ipernitia grupo mia vojo al e-o.)

mi lernis la lingvon internacian pro la 10-voluma enciklopedio larus el 1960-1964 (plus suplemento el 1970).

kiam mi estis dekkelkjara lernanto, mi preparadis lernejajn taksojn helpante min per la enciklopediaj volumoj, kiuj vicis en koridora mebleto de la hejmo. el ili mi ĉerpadis laŭbezone informojn.

ofte pro ia malklaraĵo mi reiris, prenis alian volumon, ĝin alportis kaj malfermis apud aŭ — se spaco ekmankis — super la antaŭa, kaj daŭrigis la esploron. dum foliumado jen kaj jen kurioza vorto aŭ ilustro haltigis min kaj mi eklegis senrilatan artikolon. ĝi povis siavice konduki min al alia volumo, tiel ke la libroj ĝis du- aŭ tri-tavole stapliĝis sur la labortablo. tiam mi rimarkis la devojiĝon, fermis la suprajn volumojn, reekzilis ilin al la bretaro, kaj revenis al la komenca demando. tio similis al la enciklopedimanio, pri kiu sándor szathmári amuze novelis en "enciclopeditis".

tiu familiara rilatado al enciklopedio eble klerigis min. se ĝi ne klerigis, ĝi almenaŭ fortigis la brakojn.

iam dum tia vort-al-vorta promeno mi hazarde haltis ĉe la artikolo "esperanto". mi ankoraŭ ne diris, ke tiu verko estas el miksa speco, tielnomata enciklopedia vortaro. ĝi provizas mallongajn vortarajn difinojn, kiujn sekvas eventuale pli ampleksaj enciklopediaj klarigoj.

post etimologia noto la vortara difino tekstis:

internacia lingvo publikigita la 26an de julio 1887 fare de juddevena rusa kuracisto, lazaro zamenhof.

la enciklopedia parto daŭrigis:

uzata en la tuta mondo de proksimume centmil homoj el ĉiaj nacioj, e-o funkciis kiel laborlingvo en la kvardekdu internaciaj kongresoj jare aranĝitaj ekde 1905. ĝia literaturo konsistas precipe el tradukoj (interalie de la biblio) kaj ampleksas proksimume 5000 verkojn.

e-o havas du bazajn principojn de plejebla praktika internacieco de radikoj kaj de senŝanĝeco de leksikaj elementoj.

la aboco enhavas 28 literojn: 5 vokalojn (a e i o u [ou]), 1 duonvokalon (ŭ) kaj 21 konsonantojn (b c [ts] d f g [gu] ĝ [dj] h [blova] h [laŭta ch germana] j [y en "yeux"] ĵ [j] k l m n p r s ŝ [ch] t v z). akcento ĉiam trafas la antaŭlastan silabon.

la parolelementoj distingiĝas per la fina vokalo: substantivo per -o, adjektivo per -a, adverbo per -e. komplementojn devige markas aŭ prepozicio aŭ finaĵo -n. ekzistas nur unu konjugacio kaj unu helpverbo: esti (esti). estas 9 prefiksoj kaj 38 sufiksoj. eblas senlima kombinado per apudmeto de simplaj vortoj, en kiu ĉefelemento lastas: vaporŝipo (vapora ŝipo), samideano (ano de la sama ideo), kaj tiel plu.

tiel rakontis la 4a volumo, kies dorso anoncas sciojn pri ĉio en la rango "desf-filao".

dejunaĝe la arbitraĵoj kaj lernejaj rigidaĵoj de la nacia lingvo incitis mian spontanean emon al logiko, eĉ se ili ne tro sukcesis erarigi min. aliflanke, ke laŭ enciklopedio 5 plus 1 plus 21 literoj egalas al 28 literoj, ne perturbis min — promeso de pli granda kohereco sufiĉe ravis min. mi decidis, ke mi lernos tiun lingvon, kiam mi trovos favoran cirkonstancon. mi pri tio interkonsiliĝis kun neniu kaj ankaŭ ne malpaciencis, nur konservis la intencon en duona memoro, duona forgeso.

konfesinde mi ankaŭ ĉiam pli volonte lernis tion, kion oni ne preskribis kiel lernobjekton, ol la laŭprogramajn aferojn. tio havis siajn bonajn kaj malbonajn sekvojn en mia vivo...

post kvino da pluaj jaroj mi iĝis studento en urbo. duona memoro venkis duonan forgeson. mi eltrovis la lokan e-an klubon kaj ekvizitis ĝian vesperan kurson.

la 10-voluma enciklopedio larus — ĝustatitole "granda larus enciklopedia" — ricevis duan suplementon en 1975. la eldona societo ne daŭrigis ĝin transe, kaj ekde la sekvaj jaroj publikigis aliajn referencverkojn.

jacques le roux

2011-08-18T12:32:00.001+02:00

ĝisfine de la nuna monato ekspozicio omaĝas al jakvo le roux, kiu forpasis antaŭ nelonge. ĝi arigas verkojn de pluraj konataj francaj kaligrafoj.

jakvo le roux neniam nomis sin kaligrafo. sian verkmanieron li karakterizis per propre inventita vorto "écriturien", kiun oni povas traduki per "skribadanto". liaj verkoj tenas subtilan sampezon inter poezieco de tekstoj, karaktero de skribo kaj mistero de pentritaj simboloj. tio, kion ili plej similas, estas paĝoj de ilustritaj manuskriptoj. li cetere ofte verkis sur folioj de malnovaj aktoj.

la omaĝon aranĝis la 2000-homa urbeto, apud kiu li loĝis, kaj ĝin partoprenis dekunu artistoj, kiuj famas ene de la limoj de la kaligrafia medieto. komprenu, ke mi raportas pri afero escepte granda se temas pri belskribo, sed apenaŭ videbla en la belarta mondo.

oni komparu tiun mikroeventon kun la korea "monda kaligrafia bienalo", kiu arigas centojn da ekspoziciantoj el dekoj da landoj en ĉiu dua jaro. poste oni konsekvence rezignu pri la ŝablonaj diroj pri tutmondigo kaj egaligo de ĉiuj kulturoj.

gramatika naturo de sektoj kaj fruktoj

2011-08-11T12:27:00.007+02:00

la esperanta teorio pri gramatikaj naturoj tiom famas, ke mi nur tre mallonge resumos ĝin, antaŭ ol mi prezentos pripenson.

la teorio

nur memorige do: la teorio pri gramatika naturo de radikoj estas tiu teorio, kiu klarigas, kial oni diru pri agadoj kaj respondaj iloj unuflanke "kombi" kaj "kombilo" (ne *"kombo" tiusence), aliflanke "brosi" kaj "broso" (ne *"brosilo"), per tio ke "komb" estas verba radiko, kaj "bros" estas substantiva radiko. al tio oni aldonu adjektivajn radikojn, kiel ekzemple "elegant" kaj oni ricevas iun el la bazoj de plimulto de gramatikaj teorioj, kiujn oni aplikis ĝis nun al la morfologio de la lingvo internacia.

variaĵo de tiu teorio estas, ke oni povas konsideri ne radikojn, sed bazajn vortojn: de baza "broso" oni derivas "brosi", dum de baza "kombi" oni derivas "kombilo", kaj tiel plu. (kiam mi parolas ĉi tie pri "derivado", mi celas ĉiun ajn specon de vortfarado.)

pmeg en ĉapitro 37.1 - vortelementoj kaj signifoj sufiĉe nuance prezentas la aferon.

en ambaŭ variaĵoj, la teorio estas esence modesta. kial oni kombas per kombilo kaj brosas per broso ĝi ĝustadire ne klarigas. ĝi provizas framon por tia klasigo de la vortoj, ke derivaj reguloj estigos la ĝustajn formojn por la ĝustaj sencoj. alivorte ĝi malpermesas *"kombo"n por la senco de ilo por kombi, kaj ĝi malpermesas *"brosilo"n kiel balastan formon.

duboj

kelkaj aŭtoroj esprimis dubojn pri tiu teorio. interalie tiel mi komprenas aludon de miŝelo duc-goninaz en la antaŭparolo de piv2. li skribas:

mi ne estas katenita de dogmo pri la "kategorioj". laŭ mia koncepto la elekto de kapvorto estas nur vortara oportunaĵo, bazita sur semantikaj konsideroj.

ankaŭ mi skeptikas pri la valoro de la triopo substantiva-verba-adjektiva. motivojn por skeptiko mi trovis en la laboro pri reta vortaro. ili eble similas al tiuj de duc-goninaz, kiu multe pli ol mi estas vortaristo.

mankoj

okazis, ke mi devis redakti artikolojn pri iuj sektoj. mi konstatis, ke "kvakero" estas nomo de sektano, de kiu oni derivas la nomon de la sekto "kvakerismo". sed inverse "bahaismo" estas nomo de sekto, kaj de ĝi oni derivas la nomon de sektano "bahaismano". ŝajnas do ke ekzistas du klasoj de prisektaj vortoj (ĉu simplaj, ĉu jam kunmetitaj). unuflanke "kvakero, katoliko, protestanto, judo..." baze estas homnomoj, aliflanke "islamo, ŝintoo..." baze estas sektonomoj. ekster tiuj du derivklasoj cetere ekzistas okazoj, kiam la sekto kaj la sektano ricevas formojn, kiuj ne deriviĝas iu el la alia, sed aŭ deriviĝas ambaŭ el alia bazo: "jehovisto / jehovismo" el "jehovo", aŭ ne deriviĝas el esperanta bazo: "ŝijaisto / ŝijaismo" por kiuj ne ekzistas esperanta *"ŝijao".

okazis, ke mi devis redakti artikolojn pri iuj nomoj de fruktoj kaj respondaj vegetaĵoj. mi konstatis sen granda surprizo, ke homoj, havante buŝon ne nur por paroli sed ankaŭ por manĝi, baze nomas manĝeblajn fruktojn "pomo, oranĝo, frago, banano..." kaj de tiuj nomoj derivas diversrimede la nomojn de respondaj vegetaĵoj "pomarbo aŭ pomujo, oranĝarbo, fragujo, bananarbo...", kaj male, kiam nenio manĝeblas, oni nomas la vegetaĵon kaj okaze de bezono derivas la nomon de la frukto: "fago / fagofrukto", "sambuko / sambukbero"... simile al la situacio pri sektoj, oni trovas kelkajn okazojn de nekomuneco de vortoj: "pino / strobilo aŭ konuso", "kverko / glano"...

kial mi mencias tiujn du vortklasojn de sektoj kaj fruktoj? nu simple tial, ke — memoru — la teorion pri gramatikaj naturoj oni kutime prezentas kiel klarigon pri ĝusta kaj malĝusta derivado. tion ĝi efektive faras pri tre multaj vortoj, ĉar la vortoj pri agadoj kaj respondaj iloj aŭ aĵoj abundas en la lingvo. en komparo la sektoj aŭ fruktoj estas malvastaj klasoj. tamen kiel la teorio utilas por tiuj okazoj?

se ni rekonsideras la sektojn, la sekvo de niaj ĉi-supraj konstatoj estas ke ĉar "kvakero" estas homnomo, la formo *"kvakeristo" estas balasta kaj neakceptebla (simile kiel *"brosilo" en sia kampo). kaj inverse *"islamo" ne funkcias kiel homnomo, oni parolu pri "islamano" (samkiel "kombo" ne estas ilo oni parolu pri "kombilo"). kiel la teorio de gramatikaj naturoj helpas prezenti tion? kiel ĝi klasigas "kvakero"n unuflanke, kaj "islamo"n aliflanke? la respondo estas: ĝi klasigas ilin sendistinge kiel substantivajn vortojn. alivorte la teorio de gramatikaj naturoj restas strikte senefika por antaŭdiri ĝustajn kaj malĝustajn formojn de sekto- kaj sektano-nomoj.

pri fruktoj statas tute same. bazaj nomoj de vegetaĵoj kaj de fruktoj trafas en la kategorion de substantivaj radikoj, kaj la klasika teorio provizas nenion por eviti la formon "fagarbo" aŭ la misuzon de "pomo" por la vegetaĵo.

aliaj mankoj

rimarku ankaŭ, ke gramatikaj problemoj, kiuj unuavide neniel rilatas al la teorio de gramatikaj naturoj fakte konsistigas similajn mankojn en ĝi. tradicie esperantaj gramatikoj listigas vortojn, kiuj estas per si mem inaj: "megero, amazono, putino...". kial entute gramatikistoj prizorgas? supozeble tial, ke tiuj vortoj ne funkcias laŭ la regulo, ke nomon de ino oni derivas el la nomo de viro per aldona "-in", kiel en "onklo / onklino". ankaŭ ĉi tie oni volas fakte antaŭdiri, ke *"megerino" *"amazonino" kaj similaj estas malĝustaj. sed ĉar la teorio de gramatikaj naturoj ne helpas, oni prezentas la aferon en aparta ĉapitro.

simile, parto de la problemo de landnomoj estas, ke en iuj okazoj oni derivas la nomon de lando el la nomo de gento: "germano / germanio", en aliaj okazoj inverse: "indonezio / indoneziano". ĉi tiun demandon oni abunde priparolas, sed neniam postulas, kvankam ĝi estas problemo de ĝusta kaj malĝusta derivado, ke ĝin klarigu la tielnomataj gramatikaj naturoj.

povas esti, ke mi malbone komprenas la celojn de la teorio, kaj ke ĝiaj tri klasoj havas aliajn utilojn ol gvidado pri vortfarado. se tiel estas, mi volonte agnoskos ke mia kritiko ne ĝustas.

oni komprenu ĉiuokaze, ke mi ne juĝas la teorion de gramatikaj naturoj erara. male, mi opinias ĝin ĝusta, sed tion mi kritikas, ke ĝi sian vojon ne ĝisfine iris. se ĝi pretendas antaŭdiri ĝustajn kaj malĝustajn derivaĵojn, ĝi ne haltu je la plej komunuzaj klasoj de agadoj, aĵoj, ecoj... ĝi ankaŭ konsideru sektojn, fruktojn, inojn, landojn kaj multajn aliajn, kiuj necesas por kompleta antaŭdiro de ĝustaj formoj kaj sencoj. en tiu okazo, oni ankaŭ devos revizii la laŭdiran interrespondecon inter gramatikaj klasoj (substantivo, verbo, adjektivo) kaj derivklasoj, ĉar la derivklasoj multiĝos: oni evidente ne povos asigni ekzemple al bazaj nomoj de sektoj la klason prepozicio kaj al bazaj nomoj de sektanoj la klason adverbo, tio estus plene arbitra kaj la nombro de sintaksaj vortklasoj ĉiuokaze ne sufiĉos. la bela simetrio, kiun rené de saussure origine kredis rimarki inter sintaksaj vortklasoj (substantivo verbo...) kaj sencaj kategorioj pravigantaj la derivadojn (iloj kaj aĵoj, agadoj...) ne konserviĝos en pli kompleta teorio de vortfarado.

cimo en la dekduminuta promeno de komputisto

2011-08-05T22:45:00.002+02:00

komputisto planis jenan promenon:

se (ne pluvas) {
survojiĝu();
ekirtempo = horo(nuna);
dum (la vojo pluas) {
    se (dekstra piedo antaŭas) {
      antaŭigu (la maldekstran piedon);
    }
    alie {
      antaŭigu (la dekstran piedon);
    }
    nuno = horo(nuna);
    se (nuno - ekirtempo >= 6 minutoj) {
      returniĝu();
    }
}
}

ne pluvis, la komputisto ekiris, tamen neniam revenis. kial?

rimarkindaj homoj

2011-07-29T22:00:00.004+02:00

inter la agrabloj de esperantio estas ŝancoj por renkontiĝo kun rimarkindaj homoj. per "rimarkinda" mi celas tiun specon de homoj, kiuj iras propran vojon sen embarasiĝo pro esprimoj de malaprobo aŭ de moko fare de ĉirkaŭuloj kaj sen zorgo pri famiĝo. se talento mankas, ili restos stranguloj, kies maniojn oni rigardas simpatie kaj iom malgaje. se talento ĉeestas, ili plibeligos la vivon de renkontatoj, almenaŭ de tiuj, kiuj momente haltos kaj aŭskultos.

iuj esperantaj rimarkinduloj des pli estas rimarkindaj, ke ili liberas rilate ne nur la ordinaran socion sed ankaŭ la esperantistan medieton, ĝiajn famojn, koteriojn kaj klaĉojn. ili nature floras, kiel arbo sur nevizitata monto. apenaŭ iam oni aŭdas vorton pri ili, kvazaŭ ili estus loĝantoj de kaŝita persikarba vilaĝo.

mi memoras de antaŭ jaroj junan germanon doktoriĝantan pri fiziko, kiu en eble dekhoma kunveneto kantis arabajn amkantojn sin akompanante per liuto, kvazaŭ tio estus plej banala afero. lian nomon mi forgesis aŭ neniam sciis — ne gravas, mi konservas feliĉigan memoron pri tiu vespero.

sufiĉas rigardo al iuj retpaĝoj, kaj oni tuj scias, kiam tiajn sendependulojn oni trafas.

jen linus ganman prezentas kun egala freŝeco bildstriojn, muzikojn, tiparojn, kaj lingvosciojn.

jen la delonge ekzistanta sonetado de jan stanisław skorupski, vasta versa ĝardeno, pri kiu neniu verkis eĉ unufrazan recenzon en nia lingvo.

la liston facilas daŭrigi...

vortaro de maraj mistranĉoj

2011-07-22T16:59:00.000+02:00

balenbarko: arto de dancado en barko.

bolardo: atingo de boliga fajreco.

busprito: kapablo de buo por ŝercoj.

feluko: fenestreto al fabela mondo.

galero: guto da hepata sekrecio.

kajuto: iu, kiu povus kunesti, sed fine forestas.

kapstano: materialo por ŝirmo de kranioj.

katamarano: partoprenanto en la malbona humoro de katoj.

korveto: malgranda nigra birdo.

matroso: malsekeco matene trovebla sur la piedviŝilo.

submarino: sireno.

ŝiparo: ina duopo.

tribordo: herarkio en la tribo.

antaŭa vortaro:

vortaro de konfuzoj

musmato

2011-07-14T23:30:00.001+02:00

okaze de la 6a datreveno de mia muso mi preparis donacan maton por ĝi.

la bildoj montras la ĉefajn etapojn de farado.

bildo 1a - ciferecigo de ekzerco en persa stilo laŭ la literoj de "musmato" (kun kelkaj mallertaĵoj pro ne bona kono de iuj litersekvoj). ĝi estis farita per normalaj laboriloj, nome kalamo kaj nigra inko. la transversaj helaj strioj en longaj literoj aperas nature sub la kalamo, ĉar la inko iom diafanas.

bildo 2a - prilaboro de la unua bildo sub la retuŝa programo gimp. precipe mi tranĉas tiel, ke la skribaĵo pro nefinitaj formoj dekstre kaj maldekstre pli vive trakuras la folion. la koloro iom ŝoviĝas al indiga bluo. korektoj de kelkaj literaj detaloj.

bildo 3a - ciferecigo de la vorto "musmato" skribita en angla flua stilo kun fina arabesko. ankaŭ ĝi estas farita per normalaj laboriloj, nome metala plumo en oblikva plumingo kaj flua nigra inko.

bildo 4a - prilaboro de la latinliteraĵo precipe per serĉo de ruĝo nek tro pimpa nek tro sobra, kiu harmoniu kun la indigo de la persaĵo.

bildo 5a - pli longa parto de la laboro. mi diafanigas la fonojn (blanko iĝas gama-tavolo), interadaptas la grandojn de la du bildoj, lokas unu rilate al la alia, kaj subŝovas komunan blankan fonon. la latinliteraĵo kuŝas supre, sed du persaj literoj per kopio kaj algluo revenas antaŭ ĝi provizante diskretan impreson de varia profundeco. skanita dato kaj tajpita aŭtorrajta mencio aliĝas precipe pro enpaĝigaj konsideroj, ĉar la ruĝa koloro bezonas malgrandajn eĥojn dise en la bildo.

bildo 6a - presado. mi iom esploris en interreto. la unuaj firmaoj proponas interesajn rabatojn se oni presas dekmil ekzemplerojn aŭ pli, sed malgraŭ ĉia zorgo pri la sano de mia muso (amiko operaciis ĝin antaŭ nelonge por senpolvigo), mi ne taksas ke ĝi trakuros tiom da kilometroj. fine mi trovas firmaon, ĉe kiu oni rekte alŝutas la bildon, antaŭvidas la rezulton kaj mendas unuopan musmaton. la tuto kostis 15 eŭrojn enkalkule de sendokosto. kiam mi ricevis, mi konstatis, ke la indiga koloro preskaŭ nigriĝis kaj la ruĝo iom malvigliĝis, sed la rezulto estas tre akceptebla.

unu konstanta eraro prefere ol pluraj

2011-07-08T17:49:00.000+02:00

se vi aĉetas enciklopedion, ĉu vi preferas, ke ĝi enhavas dufoje saman eraron aŭ du diversajn erarojn?

sensenca demando, he? vi preferas, ke ĝi enhavu neniun eraron. se ĝi entute eraras, tio bedaŭrindas, tio korektindas, kaj ne tiom gravas ĉu la eraroj konstantas aŭ diversas.

ne tiel opinias enciklopediistoj. mi foje parolis kun tiukampa profesiulo (okaze de pordunga intervjuo, kiu bedaŭrinde ne rezultis favore al mi), kaj pri ĉaso de eraroj li klarigis:

"ekzemple du diversaj aŭtoroj redaktis pri fizika geografio de sudazio kaj pri turismaĵoj de nepalo respektive. unu diras ke everesto altas 8844 metrojn super la maroj, alia diras ke ĝi altas 8848. tio aspektas neserioze. ni devas unuecigi. ne gravas favore al kiu nombro ni decidas. ni ne lasu kontraŭdirojn en la enciklopedio."

la rezono simplas: nur fakosperta leganto rimarkos unuece malĝustan informon, kaj se li plendos, oni respondos, ke mankas ĝisdatigo. sed kontraŭdiron povas trovi ordinara leganto, kaj pro tiu trovo li juĝos la enciklopedion nefidinda.

cetere — kiu vere zorgas ĉu everesto altas tri tomatofostojn pli aŭ malpli? tio estas unu el la dekmiloj da neutilaj informoj troveblaj en la plej seriozaj enciklopedioj. ni ne pagas por enciklopedioj, kiuj donu ĝustajn informojn, ni pagas por ke ili babilu en serioza tono pri ĉio kun faktoj, nomoj, nombroj. kaj tion scias iliaj redaktistoj.

skribi 4000-punkte

2011-07-01T19:00:00.002+02:00

literojn presistoj tradicie mezuras per punktoj. unu "granda punkto" — la plej ofta speco de tiu mezurunuo — egalas proksimume 0,35278 milimetrojn, instruas al ni estimata sergio pokrovskij en komputada leksikono. ordinaran teskton oni ĝenerale presas en 9 ĝis 12-punkta grando, kio signifas, ke la litero "l" altas 3 aŭ 4 milimetrojn.

kiel, se oni skribos en 4000-punkta grando? nu, vi povas kalkuli, ke tiam litero "l" altos proksimume 1,4 metron. tion plejmultaj redaktiloj ne permesas. tamen laŭrenco kaj bruno faris. ili skribis tre grande, kaj por tio ne sidis antaŭ komputilo sed uzis balaile grandajn penikojn, stratan farbon kaj propran brakoforton. tio okazis komence de jaro 2011a sur kajo andreo citroen en parizo.

spektu filmon pri la misfaro:

aŭ rigardu iujn el la bildoj:

dum la tagoj de laboro policistoj foje haltis. ili suspekteble suspektis, ke jen okazas difektado de la placo. ili devis elreviĝi: la skribaĉojn mendis la distrikta urbodomo.

amasa individuismo

2011-06-25T18:00:00.001+02:00

ĉinoj, mi rimarkis okaze de konversacioj, havas kliŝan imagon pri la "okcidenta individuismo". ĉu studento vivas malproksime de la gepatroj? — pro okcidenta individuismo. ĉu mezaĝulo fraŭlas? — pro okcidenta individuismo... nu, eĉ se ĝi tro facile klarigas ĉion kaj eĉ se "okcidento" estas eminente nebula nocio, la kliŝo sufiĉe ĝustas. ni vivas ĉi tie sub la premo de individuismo.

okcidentaj adoleskuloj simptome provas elmontri personecon. arbitre, iom mallerte, ili iun koloron, iun manĝaĵon, iun famulon, iun muzikan stilon ŝategas aŭ malŝategas. ili tiel montras, ke ili laŭdeve estas individuoj. multaj plenkreskuloj pretas diri ajnan stultaĵon, kondiĉe ke ĝi estu originala (en mia lando kleruloj kulturas tiun arton). ili brilas per paradoksoj, kiuj havas kiel precipan kvaliton, ke ili surprizas, ke ili originalas, kaj originaleco, signo de individueco, pli gravas ol ĝusteco.

pri tiu temo la etnologo klaŭdio levi-strauss iom skeptike rimarkis "laŭ ĉia ŝajno en nia civilizo ĉiu individuo kultas kiel totemon sian propran personecon"⁽¹⁾. ĝuste tiel. okcidentanoj malamas personkulton de politikaj gvidantoj, sed unu personon ili efektive kultas, nome sin mem, aŭ pli ĝuste la bildon de si, kiun ili konstruis kaj kaĵolas. tio estas socia devo. tiu, kiu ne havas videblan personecon, estas malestiminda.

tiun situacion abunde ilustras blogoj, gazetkomentoj kaj aliaj opiniesprimiloj. re kaj re mi legas: "mi scias, ke mi malkonformas al la rega opinio, sed...", aŭ: "mi estas herezulo: mi pensas ke..." aŭ kun forgeso de ĝentileco: "la stultigita amaso kredas ke... sed mi...". en multaj okazoj la "rega opinio" estas fantazio, sed ja fantazio necesa por pozi kiel apartulo. kiel originali, kiam ĉirkaŭe milionoj da aliaj individuoj volas originali? tia estas la dilemo de amasa individuismo.

notoj:

"tout se passe comme si, dans notre civilisation, chaque individu avait sa propre personnalité pour totem" - en: sovaĝa penso, 1960.

papernestaj vespoj

2011-06-21T19:12:00.001+02:00

en framboj vespoj ekfaras neston. tiajn oni komune nomas paperistaj vespoj, ĉar la nesto konsistas el prilaborita vegetaĵa fibro tre malpeza kaj tamen solida, kiun ili sekrecias. la nesto fiksiĝas al tigo.

pluraj genroj konstruas tiamaniere. la fotitoj estas el relative malgranda specio "polistes gallicus", kiu faras pedunklan neston kaj utile por homoj ĉasas raŭpojn en ĝardenoj. mi konstatis, ke ili akceptas proksimecon de homo sen ekscitiĝo, almenaŭ dum daŭras la kontrulaboro.

kiel neinteligentaj insektoj konstruas tiajn admirindaĵojn? mi ne tiom scivolas, kiel aperis tiu ilia talento, ol kiel ĝi transdoniĝas de generacio al generacio.

ĝenerala kanto

2011-06-19T23:32:00.001+02:00

en malfacilaj kondiĉoj funkcias la ĥoro interkant. ĝiaj proksimume 50 anoj vivas en diversaj francaj provincoj kaj provkantas plejofte distance.

hodiaŭ en pariza preĝejo ili prezentis la ĝeneralan kanton (canto general) kun muziko de mikis theodorakis, tekstoj el la samnoma poemo de pablo neruda tradukitaj de georgo lagrange kaj miĥaelo duc-goninaz.

la tuto sonas bone. oni povas riproĉi ioman malprecizon de ekoj kaj takto en la mezaj partoj, kie ĝuste viglo estas bezonata. la solistina voĉo estas preskaŭ senvibra, sed bela. ankoraŭ ne ĉio perfektas, sed konsiderante la nesimplan organizon, oni nur admiru la persiston de la dirigento franjo lévêque kaj de ĉiuj kantemuloj kaj akompanantoj.

pendigo

2011-06-17T07:12:00.000+02:00

baldaŭas la inaŭguro de la jarfina ekspozicio en la belskriba klubo. ("jarfinon" oni komprenu laŭ la lerneja sistemo, okazanta en somero.) ĉijare ni decidis, ke okazos komuna ekspozicio de ĉiuj kursoj, respektive de orientazia, tio estas ĉina, japana kaj korea skribo, de araba kaj persa skribo, de latinlitera skribo kaj de staĝoj kun pli malformalaj temoj.

tio kaŭzas pli fortan premon por spaco.

por la prezento de verkoj ni elektis tre simplan procedon: surgluon sur eburkolora kartonfolio kaj alpinglon al la muroj. restas la delikata tasko ekvilibrigi la lokojn, grandojn, kolorojn kaj grafikajn pezojn de verkoj. la dismeto de sepdeko da verkoj postulis proksimume du horojn. trihoma teamo estas ideala por interhelpo, interkritiko kaj evito de longaj disputoj, kiuj okazus inter pli multaj helpantoj.

pendigo estas iaspeca surpaĝigo, nur en la pli vasta spaco de muro.

terdomoj

2011-06-11T22:44:00.000+02:00

pli alte sur la montetoj oni vivas sur roko. ĝia griza koloro aperas en etaj krutaĵoj kaj dise sur kampoj, elŝoviĝante el sub la tero. malnovaj muretoj, kiuj tenas la grundon de vinberĝardenoj kontraŭ pluva forlavo, kaj tutaj domoj estas konstruitaj el ŝtonpecoj de tiu granito.

en la valo roko malabundas. ĝis en la mezo de la dudeka jarcento oni uzis kalkajn ŝtonojn por fundamentoj kaj murbazoj, kaj sur tiu bazo oni konstruis el premita tero. la ŝtona bazo ŝirmas la muron kontraŭ la tera malsekeco. la argila tero trovebla laŭlonge de la rivero taŭgas kiel konstrumaterialo.

ankoraŭ multaj domoj havas termurojn. ofte ĝin kaŝas stuko. se la stuko ne estas sufiĉe tralasiva, la natura malseko de la termuro krevigas ĝin, kaj la tero iĝas denove videbla. tiaj muroj bezonas "spiri".

hodiaŭ neniu plu konas praktike la teĥnikon de premita tero, kaj pri ĝi mi scias malmulton. la bildoj montras, ke oni intermetadis striojn de mortero. la truoj laŭdire servis por fiksi la dumlaboran trabaron, eble ankaŭ por fiksi la lignan ŝelon, en kiun oni premis la teron.

intervjuo de aktoro — apliko kun miĉjo muso

2011-06-03T21:54:00.000+02:00

miĉjo muso aperis en la famega serio "tia estas la vivo", kaj lastatempe en "la infero globas", en kiu li rolis soliĝintan patron, kiu freneziĝas pro la morto de sia filino en bilardejo kaj kun grandaj rafinaĵoj murdas ĉiujn bilardludantojn de la urbo. li akceptas nin en sia loĝejo en trankvila kvartalo de disnejlando apud ejfelurbo, kaj afable respondas niajn demandojn, ĉar li estas, kontraste al siaj filmaj figuroj, antaŭ ĉio simpla kaj agrabla persono.

ĵeromo: miĉjo muso, ĉiuj jam aŭdis, ke vi havos rolon en la lasta filmo de valtero disnejo, "knabinoj ne ŝatas tion", kiu spekteblos post du semajnoj en juglando. en tiu filmo vi aperas kiel elefanto. tio estas nekutima rilate al via antaŭa kariero. kiel vi frontis tion?

miĉjo muso: ĝuste tiajn defiojn mi ŝatas. homoj kutimiĝis, ke mi rolas ĉiam kiel muso. surpreno de tute alia personeco estas supriza, vigliga sperto, kaj espereble ĝin tiel sentos ne nur mi, sed ankaŭ spektantoj.

ĵeromo: kiel okazis, ke disnejo proponis tiun rolon ĝuste al vi?

miĉjo muso: tio estis neatendita. mi scias, ke valtero disnejo antaŭe kontaktis donaldon anason, sed tiu rifuzis, juĝante la rolon tro peza el la kilograma vidpunkto. mi ne proksime konis valteron, sed ni kelkfoje renkontiĝis, kaj mi poste revadis, ke mi ludos sub ties gvidado. mi do entuziasme akceptis tiun proponon, kvankam ĝi surprizis min mem.

ĵeromo: kia estis efektive la laboro dum la pluraj monatoj de la filmado?

miĉjo muso: valtero estas senkompara kaj senkompata gvidanto. mi bezonas tion, ĉar laŭ karaktero mi estas tre fantazia kaj improvizema. tiuspeca gvidado tre efikas al mi, por ke mi rolu laŭ plej bonaj kapabloj — mi kredas, ke ĉifoje tiel okazis.

ĵeromo: mi scias, ke vi havas du junajn nevojn. kiel vi akordigas tre aktivan karieron kun familia vivo?

miĉjo muso: mi edukis miajn nevojn al granda memstareco. ili do kapablas elturniĝi dum la monatoj de intensa laboro, kiam mi forestas. kompense mi pasigas kun ili la sekvan monaton, ĉar mi kredas ankaŭ, ke infanoj bezonas tiajn tempojn de intimeco.

ĵeromo: kiajn planojn vi havas por la venonta jaro?

miĉjo muso: mi laboras nun por nova filmo kun luko piksaro. ĝi rakontos pri la malfacila memkonsciiĝo de juna termito en trunkaj koridoroj de sudamerika ĝangalo. ege trafa ideo laŭ mi, ĉar tiajn filmojn malmultaj kuraĝas komenci. mi ne rajtas nun rakonti la tutan historion, sed mi kredas, ke ĝi povas esti granda sukceso aŭ granda malsukceso depende je la akcepto de la publiko. tio estas la defio de la afero.

ĵeromo: dankon pro la interparolo kaj bondezirojn por tiu nova entrepreno.

miĉjo muso: nedankinde.

intervjuo de aktoro

2011-06-02T14:40:00.004+02:00

{aktoro} aperis en la famega serio {titolo}, kaj lastatempe en {alia titolo}, en kiu li rolis {rolon}. {ŝli} akceptas nin en sia loĝejo en trankvila kvartalo de {loko} apud {urbo}, kaj afable respondas niajn demandojn, ĉar {ŝli} estas, kontraste al siaj filmaj figuroj, antaŭ ĉio simpla kaj agrabla persono.

{demandisto}: {aktoro}, ĉiuj jam aŭdis, ke vi havos rolon en la nova filmo de {reĝisoro}, {alialia titolo}, kiu spekteblos {ekde aperdato} en {lando}. en tiu filmo vi aperas kiel {alia rolo}. tio estas nekutima rilate al via antaŭa kariero. kiel vi frontis tion?

{aktoro}: ĝuste tiajn defiojn mi ŝatas. homoj kutimiĝis, ke mi rolas ĉiam kiel {rolo}. surpreno de tute alia personeco estas supriza, vigliga sperto, kaj espereble ĝin tiel sentos ne nur mi, sed ankaŭ spektantoj.

{demandisto}: kiel okazis, ke {reĝisoro} proponis tiun rolon ĝuste al vi?

{aktoro}: tio estis neatendita. mi scias, ke {reĝisoro} antaŭe kontaktis {alian aktoron}, sed tiu rifuzis, juĝante la rolon tro peza el {ajna} vidpunkto. mi ne proksime konis {reĝisoron}, sed ni kelkfoje renkontiĝis, kaj mi poste revadis, ke mi ludos sub ties gvidado. mi do entuziasme akceptis tiun proponon, kvankam ĝi surprizis min mem.

{demandisto}: kia estis efektive la laboro dum la pluraj monatoj de la filmado?

{aktoro}: {reĝisoro} estas senkompara kaj senkompata gvidanto. mi bezonas tion, ĉar laŭ karaktero mi estas tre fantazia kaj improvizema. tiuspeca gvidado tre efikas al mi, por ke mi rolu laŭ plej bonaj kapabloj — mi kredas, ke ĉifoje tiel okazis.

{demandisto}: mi scias, ke vi havas {tiomajn} junajn {gefilojn}. kiel vi akordigas tre aktivan karieron kun familia vivo?

{aktoro}: mi edukis miajn {gefilojn} al granda memstareco. ili do kapablas elturniĝi dum la monatoj de intensa laboro, kiam mi forestas. kompense mi pasigas kun ili la sekvan monaton, ĉar mi kredas ankaŭ, ke infanoj bezonas tiajn tempojn de intimeco.

{demandisto}: kiajn planojn vi havas por la venonta jaro?

{aktoro}: mi laboras nun por nova filmo kun {alia reĝisoro}. ĝi rakontos pri {ajna temo}. ege trafa ideo laŭ mi, ĉar tiajn filmojn malmultaj kuraĝas komenci. mi ne rajtas nun rakonti la tutan historion, sed mi kredas, ke ĝi povas esti granda sukceso aŭ granda malsukceso depende je la akcepto de la publiko. tio estas la defio de la afero.

{demandisto}: dankon pro la interparolo kaj bondezirojn por tiu nova entrepreno.

{aktoro}: nedankinde.

instrukcio

kopiu la supran tekston, anstataŭigu la krampaĵojn per la taŭgaj nomoj kaj sendu al la enpaĝigisto.
vizitu la kafaŭtomaton, vi ja meritas tion.

respondos post 80000 jaroj

2011-05-22T23:38:00.001+02:00

sciencfikcio riĉigis la mondan folkloron. apud la tradiciaj rakontoj pri drakoj, ogroj kaj oraj palacoj, ni ĉiuj konas tiujn pri trakosmado en "hiperspaco" kaj batalo per "laserpafiloj" pro prema-plumpa "galaksia imperio". familiareco kun tiuj aperaĵoj estas tia, ke ĉiu pretas rezoni, kvazaŭ ili bildigus realon, kiun teĥnika progreso morgaŭ liveros.

artikolo en eventeo en traduko de m. hernandez oportune resobrigas el tiuj revadoj. oni legu, kiel kosmoŝipo vojaĝanto 1, portante muzikon, registritajn frazojn kaj diversajn aliajn alparolojn al supozataj eksterteruloj funkcios ĝis jaro 2015a kaj poste senvive drivos tra la kosmo dum 40000 jaroj antaŭ ol ĝi atingos la plej proksiman stelsistemon, se entute ĝi ne preterglitos. pli diligente oni neniel kapablas veturi kaj eĉ ombro de suspekto pri pli rapida veturmaniero ne estas nuntempe videbla.

sciencfikciajn fantazibildojn do tiom sorbis ĉies mensoj, ke serioza kosmesploro sin balastis per superfluaj mesaĝoj al vivuloj, pri kies eventuala ekzisto oni scias nenion, kiuj per nenia rimedo komprenus ilin, kaj kiuj ricevunte ilin post 40000 jaroj povus respondon hazarde direkti al ni kun pliaj 40000 jaroj da prokrasto. ni nur paciencu.

en komparo ĵeti mesaĝobotelon en maron ŝajnas tre prudenta veto pri sukceso.

fugo por sinjorino gaga

2011-05-14T15:48:00.000+02:00

ie, ekster esperantio, aktivas sinjorino gaga⁽¹⁾. ŝi estas kantisto, laŭdire, kaj pri ŝia agado mi aŭdis tra notoj de beĉjo: pri muziko..., kiu estas influa..

kiel ajn, tre plezure mi aŭskultis fugan adapton de ŝia kanto "romanco"⁽²⁾. ĝi estas atingebla en ŝitubo⁽³⁾ kun oportuna vidigo de la notoj.

tia barokigo de moderna amasmuziko ne unikas. similan trakton la kantoj de la skaraboj⁽⁴⁾ plurfoje ricevis. en ĉi tiu okazo la rezulto sonas tre baĥeske, kiel etudoj kaj aliaj mallongaj kontrapunktaĵoj de baĥo⁽⁵⁾. mi gratulas al la aŭtoro de la supra adapto, ĝovano dettori, kiu cetere provizas — ankaŭ en litubo — ampleksan lecionaron pri kontrapunkto kaj bonan klarigon pri la konstruo de fugo.

por komparo baĥan etudon — laŭ vikipedio invencion — ekzemple la 2an oni povas aŭskulti en interpreto de glen guld⁽⁶⁾ — daŭre en iutubo.

glen gould mem lecionis pri fugo. vi povas aŭskulti "do fugon vi volas verki" en iatubo. la tekston oni facile trovos diversloke: do fugon vi volas verki, vin premas dezirego fugon verki kaj tiel plu...

fugoj kaj kuntrapunktaĵoj pli abundas en la mondo, ol oni kutime imagas.

notoj:

franclingve lady gaga
franclingve romance
franclingve youtube
franclingve beatles
fran... — pardonu, germanlingve johan-sebastian bach /baĥ/
franclingve glenn gould

zigzaga plumo aŭ oblikva plumingo?

2011-05-08T23:50:00.001+02:00

por skribi en angla flua stilo — nobla celo inter la celoj — vi bezonos pintan metalplumon.

kontraste al la larĝaj ekstremoj, kiuj taŭgas por pli malnovaj stiloj, plumoj por pluraj latinliteraj stiloj el la 18a kaj 19a jarcentoj havas pintan ekstremon.

premante la plumopinton al la folio, oni disigas ĝiajn du flankojn kaj estigas pli larĝan strekon. mildigante la premon oni mallarĝigas. tio ebligas senrompan dikiĝon kaj maldikiĝon de la streko laŭ la iro de la plumo.

ĉar oni tenas la plumon tre oblikve al la surfaco de la papero, oni premas kiam oni tiras la plumon malsupren, sed kaŭzus haltojn aŭ ŝirojn se oni puŝus ĝin supren, kuspe al la reliefo de la papero. tial la larĝoj kaj mallarĝoj regule alternas laŭ la direktoj de la strekado: se malsupren – larĝe, se supren – mallarĝe. la sinsekvo de strekoj en ĉiu litero kondiĉas la lokojn, kie ĝiaj partoj dikos aŭ maldikos.

tio estas bela teorio, vi scias ja, iu el tiuj belaj teorioj, kiujn faktoj malĝentile kontraŭdiras.

unue tiu teorio validas, kiam oni normale tenas la plumingon, inter dika kaj montra fingro, kun subteno far la granda fingro. ekzistas du aliaj tenoj de la plumingo... sed pri tio alian fojon.

la hodiaŭa problemo koncernas la anglan fluan stilon. tiu stilo en sia matureco havas fortan kliniĝon dekstren de la formoj ("36-gradan" rilate al vertikalo diras klaŭdio mediavilla, nuntempa franca kaligrafo, kiu pri reguloj ne ŝercas). per rekta plumo oni povas ĝin streki, sentante ian kontraŭecon, kaj post iom da uzo la plumopinto aŭ kruciĝas aŭ rompiĝas.

unu solvo estas zigzaga plumo. kiom ajn stranga ĝi povas ŝajni, ĝi vere komfortigas la skribadon en angla flua stilo, ĉar ĝi korektas la direkton, en kiu la plumopinto tuŝas la paperon. bone — johano larcher, alia nuntempa kaligrafo moknomas tion "proteza plumo". li laboras per rektaj desegnoplumoj kaj kiam rompas aŭ tordas iun, simple forĵetas kaj prenas alian.

bonkvalitaj zigzagaj plumoj, ekzemple en francio tiuj de la malaperinta firmao "blanzy-pourré" /blãzi pure/, estas malfacile troveblaj. pliĝustadire bonkvalitaj plumoj estas malfacile troveblaj entute, kaj des pli malfacile la malofta speco de zigzagaj plumoj.

lasta solvo estas oblikva plumingo. en oblikvan plumingon vi povas enfiksi rektan plumon, kaj tiel adaptante la direkton de la pinto vi laboros same komforte kiel per zigzaga plumo. oblikvaj plumingoj estas aĉeteblaj en la rimarkinda usona retbutiko john neal. mi mendis kaj ricevis.

franca proverbo diras ke "malbonaj laboriloj ne estas, nur malbonaj laboristoj". tio parte ĝustas. oni ne atendu, ke magia plumingo skribos bele per si mem. necesas ekzercado kaj io, por kio al nuntempuloj pli kaj pli mankas tempo, kaj kio nomiĝas pacienco. tamen tre granda estas la diferenco inter bona kaj malbona materialo. oblikva plumingo ŝanĝis mian vivon — nu, bone, ĝi ne ŝanĝis la familian kondiĉon, ne la sanstaton, ne la ĝeneralan prosperon, ne la profesiajn cirkonstancojn, sed ĝi faciligis progreson en tiu afero, kiu ne utilas, ne estimatas, ne perspektivas, kaj kiun mi spite al ĉio ĉi provas kulturi — en kaligrafio.

rifuĝintoj

2011-04-30T23:26:00.000+02:00

la afero probable ne unikas. okaze de militoj homoj eskapas el sia lando. kaj se la fluo de rifuĝintoj grandas, en ĝi troviĝas proporcia esperantista oneto.

tiel verŝajne okazis en eŭropo post la dua mondmilito, kvankam pri tiu aspekto de la historio mi ne legis, kaj tiel hazarde okazis pro la milito en abĥazio. post haltoj en pollando kaj en germanio grupo de kartvelaj rifuĝintoj el abĥazio atingis francion, kaj inter ili estas du parolantoj de la lingvo internacia. ili sendis helpopeton al franca esperanta asocio.

mi hazarde laboras lastatempe sufiĉe proksime de la hotelo, en kiun bonfara asocio enloĝigis ilin. mi do povis viziti. ili vivas per bazaj, ne tute sufiĉaj necesaĵoj, kaj sub konstanta necerteco pri la morgaŭo. la pasportojn ili perdis, kaj sekve polica kontrolo povas proksimigi ilin al administra elpelo el la lando. tiel okazis al la edzo de m., sed feliĉe post unutaga resto en policejo, li estis liberigita.

oni loĝigas ilin ne en urbo, sed apud urbeto, en kiu ili apenaŭ povas komenci ion ajn. ili ne parolas la ĉi-landan lingvon, ne ricevas instruon pri ĝi, ili ne rajtas labori. m. paroletas, kaj i. bone parolas esperanton. ankaŭ la juna filo de i. komprenas, sed li restas silenta.

mi provas helpi per informoj, sed kompreneble ankaŭ la leĝa situacio en tiaj okazoj malsimplas. ĝeneralaj leĝoj ne signifas multon, ĉio dependas de aplikaj reguloj kaj decidoj en diversaj administrejoj, kiuj ne nepre kunordigite agas.

lunde ili vizitos la prefektejon, esperante, ke ili ricevos oficialan restadpermeson...

pri fermitaj pordoj

2011-04-24T22:55:00.009+02:00

pri fermitaj pordoj oni parolas malfavore.

same kiel muroj, kiel kradoj, kiel tro altaj domegoj ili kalkuliĝas al misaŭguraj konstruoj. parolu pri pontoj, parolu pri fenestroj, pri ŝtuparoj kaj balkonoj, parolu pri pordoj malfermitaj, sed pri fermitaj prefere silentu!

tamen fermitajn pordojn mi ŝatas. ne ajnajn tamen. mi ŝatas tiujn pordetojn en muroj, kiujn oni vidas en la hejmlandaj vilaĝoj. ĉarmon ili ricevas de sia malgrandeco, de sia malalteco, de siaj malnovaj tabuloj kun kutime blugriza farbo, de sia glata sojloŝtono.

ilian malnovecon atestas en iuj lokoj la nivelŝanĝo inter la strato kaj ilia malfermaĵo. oni repavimis la straton periode, ĉiufoje iom pli alte, kaj nun la pordo staras ĝis unu ŝtupo pli malalte. ĝi indikas la veran alton de la tero, malantaŭe.

malantaŭe... jes, sian ĉarmon ili ne tiom ricevas de la aspekto, ol de tio nekonata, kion ili kaŝas. fermita pordo invitas al supozo kaj revo.

en mil kaj unu noktoj oni malfermas pordon, pordon ne nur ŝlositan sed malpermesitan, oni ĝin movas post monata atendo, oni ĝin puŝas pro scivolo, kaj jen, malantaŭ ĝi kuŝas la ĝardeno de ĝardenoj, kun frukoj en la foliaroj, kun fontanoj en ombro. oni eniras singarde, oni levas la okulojn al paro da kolomboj, kiuj flugilklake elfuĝas, kaj dume lumiĝis en la herbejo potentilaj floretoj, kvazaŭ desegnante vojon al la monstro aŭ feo, kiu embuskas ie.

la vilaĝaj pordetoj verŝajne kaŝas la banalon de laktukoj, de cepaj vicoj, de karotaj regimentoj, de terpomaj korpusoj, en plej bona okazo la ombrumon de baldaŭ florontaj fruktarboj. antaŭlonge mi tamen eniris ĝardenon, kiu similis al milkajununokta mirindejo. la posedanton oni nomis "filo lu", ĉar li neniam edziĝis kaj tiu nomo dum la junaĝo distingis lin de lia patro, kaj poste restis. sian ne tre grandan ĝardenon li estis aranĝinta per bambuoj, ŝtona baseneto por orfiŝoj, abelujoj en la fono, kaj ĉiaj kreskaĵoj floraj, fruktaj, ĉiu kun sia funkcio. en antaŭdoma verandeto, oni povis sidi inter tropikaj plantoj. oni vizitis lin por aĉeti mielon, vakson, por ricevi konsilojn pri ĝardenado kaj ĝui la konversacion de memkleriĝinto.

nun fraŭlo lu certe mortis. mi preterpasis la muron de lia ĝardeno. la pordo surhavas alian nomon, ĝi estas fermita, kaj mi prefere ne vidu, kiel aspektas la transmuro. lia ĝardeno jam ne estas ĉi tie, sed eble ĝi formigris kaj ĝin prizorgas alia gardanto, ie, malantaŭ alia fermita pordo.

"o" efektas pli teĥnike?

2011-04-16T23:11:00.003+02:00

en noto el jaro 2004a, marko bavant rimarkigas:

pro nacilingva influo la kunmetaĵoj, de kiuj "fot" estas la maldekstra elemento, emas konservi la ligvokalon, eĉ kiam ĝi estas tute superflua: fotoalbumo, fotoaparato... ni konsilas pritrakti la radikon fot kiel iun ajn alian radikon kaj anstataŭe diri: fotalbumo, fotaparato, fot(o)portreto...

(reta vortaro, artikolo foto)

same okazas pri la same internacia "radio": oni malfacile trovas ekzemplojn de "raditeleskopo", pli facile de "radioteleskopo", malfacile de "radistacio", pli facile de "radiostacio"...

mi rimarkis lastatempe, ke same okazas en kunmetaĵoj, en kiuj rekta nacilingva influo ne tiom evidente rolas. tion, kion mi spontane nomas "plasma ekrano", germanoj kaj aliaj kunmetemuloj volonte nomas unuvorte. mi do serĉis ekzemplojn de "plasmekrano"... kaj ilin trovis nur en wikitrans, do en rezultoj de aŭtomata tradukilo, kiu neriproĉeble konstruis vorton sen sonkarambolo, sed kiun homoj ne uzas. kiel do parolas tiuj strangaj maŝinoj, kiujn oni nomas homoj?

nur kiam mi serĉis "plasmoekrano"n, mi trovis vikipediajn kaj aliajn homfaritajn tekstojn. en ili la redaktintoj sentis bezonon de superflua "o". kial? en kunmetemaj naciaj lingvoj la vorto estas "plasma". ĝi konservas finan "a", certe ne "o", kiel ekzemple en la germana "plasmabildschirm".

mi imagas nur du klarigojn de tiu o-ismo. aŭ la redaktantoj aŭtomate tradukas la neforpreneblan "a" de la nacia lingvo al neforprenebla "o" en la lingvo internacia, kvazaŭ "plasmo" mallongigus ian virtualan "plasmoo"n; aŭ pro la multo de grekdevenaj o-ligitaj teĥnikismoj "o" bone sidas en tiaj vortoj, kaj "plasmoekrano" aspektas pli teĥnika, ol banaligita "plasmekrano".

la lastan supozon mi juĝas pli versimila. se tio veras, troaj "o"-oj estas simptomoj de psiĥologia baro inter la esperanta kunmetado, en kiu ligvokalo aperas pro elparola bezono, kaj la internacia kunmetado, en kiu la multaj "foto-" "radio-" "kilo-" "stereo-" "paleo-" kaj aliaj o-aĵoj konvinkis homojn, ke eĉ hejmigitaj sciencaj vortoj neniam forrezignas sian o-finaĵon. tio klarigus, kial malabundas miksaĵoj sciencaj-esperantaj, kiel "televido" "kilobitoko" "gejofobio" kaj similaj. oni amase aliĝas al la partianoj de "ornitologio" aŭ de "birdoscienco" — alivorte de praktika internacieco aŭ de esperanta memstareco — sed neniu defendas la kompromisan "birdologio"n — eble ĉar ekstremismo pli popularas, sed probable ankaŭ ĉar ni mense funkciigas du parte paralelajn kunmetsistemojn kaj ŝokiĝas pro ilia mikso.

edmundo miadeziro

2011-04-09T22:32:00.005+02:00

edmond mondésir /edmõ mõdezir/, politikisto, filozofiinstruanto kaj kantisto havas nomon taŭgan por plena esperantigo. li do estu por la daŭro de ĉi tiu noto edmundo miadeziro, kantisto de beleo.

apud ameriko inter la antiloj kuŝas 60 kilometrojn longa insulo nomata martiniko. ĝi de 1635 ĝis nun restas francia kolonio, se mi nomu ĝian staton per maldeca vorto. oficiale ĝi estas provinco. la precipa loka muziko kaj danco estas beleo (france "bel air" /bel er/, bela melodio). oni tie parolas la martinikan kreolon, memstaran lingvon kun francaj bazoj, el kiu francoj komprenas disajn vortojn.

specimene: nu pa pe ("nous (n'avons) pas peur", ni ne timas). mi ne trovis plenan tradukon de la teksto, do mi ne helpos trans la titolo.

beleo estas la ĝenerala nomo kaj la tradicia formo de martinika muziko, kiun edmundo miadeziro volas estimigi. sed ĝi havas subspecojn kaj disbranĉiĝojn kun apartaj nomoj: gran bele, chouval bwa ("cheval de bois" lignoĉevalo), kalenda, mabélo, mazouk (mazurko), bénézwel, ting-bang kaj aliaj...

retradioj

2011-04-06T20:17:00.004+02:00

mi forigis el legosalono la ĉapitron de retradioj, ĉar ekzistas la pli efika podkastaro.org.

ĝi afiŝas novaĵojn el dudeko da redaktejoj. dankon al la programinto, laŭnome vilfredo.

subtekstizo por nepenemuloj

2011-03-24T21:15:00.004+01:00

iuj esperantistoj subtekstizas filmojn ekde la 1990aj jaroj. ili provizis diverslokajn teĥnikajn klarigojn [1] [2]. probable tiaj gvidlinioj al ne-komputistoj sonas iom malsimple.

mi resumas ĉi-sekve ĉirkaŭvojon, kiun mi uzis por "la reĝo kaj la birdo" tiu metodo necesigas kiel programon nuran redaktilon (ekzemple unired se vi volas komforte klavi ĉapelajn literojn):

1 - havigu al vi la celatan filmon en via komputilo.

2 - havigu al vi ekzistantan subtekstan dosieron de tiu sama filmo, prefere en lingvo kiun vi komprenas, en la tre baza dosierformo subrip (.srt); vi povas traserĉi diversajn retejojn [3] [4] [5] [6] pri la titolo de la filmo.

3 - elŝutu la trovitan subtekston kaj malfermu ĝin en via redaktilo.

4 - startigu la filmon, kaj paŭzu post ĉiu repliko.

5 - ĉiufoje anstataŭigu en la redaktilo la fremdan tradukon per la esperanta.

6 - kiam vi finis, konservu vian tradukodosieron kaj disponigu ekzemple en la jahu-grupo "subtitoloj" aŭ proponu al filmoj.net.

ĉi tiu metodo ŝparos al vi la samtaktigon de la tradukoj kun la filmo, ĉar tiun taskon jam surprenis alia homo en alia lingvo.

embarason vi tamen trafos, se la fremda subteksto ne taŭgas: enhavas mankojn, mistaktojn inter subteksto kaj paroloj, tro longajn aŭ mallongajn aperotempojn aŭ simile. tial estas bone antaŭspekti unufoje la filmon kun la fremda subteksto, kontrolante ĉu ĝi taŭgas. okaze de bezono vi ja povas mem korekti aŭ aldoni la tempajn indikojn, sed se vi aldonas tutan replikon, vi normale devas renumeri ĉiujn sekvajn teksterojn, kio ne facilas (krom per tiucela programeto).

foiro de ekologiaj vinoj 2011

2011-03-20T17:09:00.006+01:00

hieraŭ en apudpariza urbo montreuil /mõtrœj/ okazis la 9a foiro de ekologiaj vinoj. ĝi estas mezgranda okazaĵo kie tridek' ĝis kvardeko da vinistoj prezentas siajn produktojn.

ĉiuj vinistoj kreskigas mem la vinberojn laŭ tradiciaj metodoj, en kiuj forestas sintezitaj sterkoj kaj persticidoj. iuj faras ankaŭ la vinon per naturaj gistoj aŭ kun limigitaj kvantoj da helpaj substancoj, interalie da sulfurdioksido.

ĉu oni volas kredi aŭ ne je la avantaĝoj por la konsumanto, por la naturo, eventuale por la sano de kultivistoj, oni ĉiuokaze trovas tie bonan okazon por malkovro de nekutimaj gustoj, malpli tipaj kaj malpli glataj ol tiuj de nuntempaj regionaj vinoj, kiujn progresoj en procedoj kaj teĥnikaĵoj igas pli kaj pli regule atendeblaj, laŭnormaj, ĉiujare egalaj al si mem.

la urbo montreuil longe estis, ankoraŭ iom estas, industria antaŭurbo kaj aparte loko de kinaj kaj televidaj studioj. tial abundas haloj kaj hangaroj, en kiuj oni povas aranĝi unutagajn okazaĵojn en sufiĉa spaco. ĉijare la halo estas eksa televidilfabriko, kiu poste funkciis kiel televidstudio, kaj post kelkaj monatoj detruiĝos.

la afiŝon por la livero de jaro 2011a desegnis la konata karikaturisto siné.

mapo de esperantio

2011-03-10T21:37:00.007+01:00

la unua apuda diagramo bildigas la geografiajn devenojn de vizitantoj de ĉi tiu notejo laŭ landoj. tion registris la servo clustrmaps, kiu provizas ankaŭ la flankan mapeton.

la diagramo surprizas min plurmaniere. la grava rango de usono ekzemple ne respondas al mia imago, ke ĝi estas malgraŭ granda loĝantaro maldensa koncerne la lingvon internacian, kompare kun eŭropo. simile, kvankam mi aŭdis antaŭ jaroj pri turkaj esperantistoj, mi havis impreson, ke ili kvazaŭ malaperis. ili tamen estas dekkvino en la kategorio "aliaj", se ne fuŝas la kalkulon ia falsa amiko inter la esperanta kaj la turka lingvoj, kiu erare logus turkojn ĉi tien. mi ankaŭ ne komprenas, kial francio tiom superpezas kompare kun germanio aŭ nederlando, kie laŭ mia impreso la esperanta movado egale fortas.

male ol oni ofte simplige diras, esperantio ne egale kovras la tutan teron. ĝi havas sian geografion. ĝi pli densas en iuj lokoj, pli maldensas en aliaj. mi supozas, ke vizitantoj de esperantlingva retejo konsistigas signifan prezenton de la geografia dismeto de esperantio. unu certa biaso estas la havebleco de retaliro: el komputile malmulte ekipitaj landoj, ekzemple afrikaj, ne povas veni multaj legantoj.

la dua diagramo arigas la nombrojn laŭ mondopartoj. la dislimojn inter norda kaj suda ameriko, inter okcidenta kaj orienta eŭropo mi decidis iom sennuance, sed ĉiuokaze la rezulto en grafika formo sufiĉe klaras. denove mi miras. ĉu vere orienta eŭropo tiom sinkis kompare kun la epoko de la fera kurteno? ĉu nordameriko tiagrade pli pezas ol sudameriko? aŭ ĉu hazarde ĉi blogo populariĝis malegale en diversaj mondpartoj, kaj la diagramoj sekve montras nur tion, kion ili montras — la devenojn de vizitantoj, sen similo al la sopirata mapo de esperantio?

la arto labori malkune (2)

2011-03-02T19:51:00.005+01:00

nova ekzemplo:

en vikilibroj mi komencis interalie terminareton de kino. certe tre manka kaj korektinda ĝi estas, ĉar pri kino mi malmulte kompetentas.

tie en vikilibroj — apudprojekto de vikipedio — ĉiu povas kompletigi, modifi, traduki, laŭvole sin registrinte aŭ anonime. mi timetis, ke iuj kun bonaj intencoj tamen difektos la enhavon. tiu timo grandparte superfluis.

la terminaron unuflanke minosun kopiis aliloken kaj tie enmetis ĉinajn tradukojn. aliflanke homoj de filmoj.net same kopiis ĝin kaj komencis siaflankajn korektojn. intertempe mi faris ŝanĝetojn en la originalo.

rezulte ni do havas tri malsamajn kinoterminarojn.

ŝajnas, ke al ne-kunlaborado homoj nature inklinas — tiom nature, ke la iniciatinto de la disbranĉiĝo en filmoj.net en iu paĝo paradokse instigis: "... se vi ŝatus krei tiun [terminaron], ni kunlaboru". probable "kunlabori" en franca, ĉina kaj rusa buŝo ne same sonas.

mi konfesu tamen, ke la apuda kuirvortaro estis pli bonŝanca. ĝi ricevis rusajn tradukojn de "ruso" kaj germanajn tradukojn ĝis litero b de albreĥto kronenberger. mi preterpase danku al tiuj homoj, kiuj ne nur helpis sed modestis tiom, ke siajn nomojn ili ne videble postlasis.

lastatempe mi almetis al ĉiuj tiuj viki-terminaretoj enkondukan frazon, kiu invitas al kontribuo... kiu povas antaŭscii? eble ĝi subite trafos iun per la neatendita penso, ke disponigo en kunlaborejo ĝuste signifas inviton al kunagado, prefere ol al disigo de laborfortoj kaj rezultoj.

antaŭa samtema noto: [1].

havi registaron

2011-02-23T21:54:00.001+01:00

la belga popolo estas stranga popolo.

en la tuta mondo homoj grumblas kontraŭ siaj registaroj. "politikistoj estas demagogoj... koruptuloj... malkapablas..." lastatempe pluraj popoloj ribelas.

nur kie la ekonomio bone fartas kaj homoj riĉiĝas, ili silentas.

dume belgoj malkontentas. ili publike malkontentas sed ne kontraŭ sia registaro, ili malkontentas ĝuste pro malhavo de registaro. la politika krizo daŭras jam pli ol 250 tagojn, kaj civitanoj protestas. ili manifestaciis en la stratoj per "parado de honto". viroj votis, ke ili ne razos sian barbon dum la situacio daŭros. al inoj senatanino rekomendis strikon de seksumado. "se iu divenos post kiom da tagoj ni rehavos registaron, li gajnos sian propran pezon da vafloj" promesas la serioza gazeto "la vespero"...

belgoj volas registaron. eble ili dolore sentas, ke kontraŭ neesta institucio oni ne povas kontentige grumbli?

mienetoj

2011-02-17T22:19:00.000+01:00

vere, mi ne sufiĉe uzas mienetojn. do...

:):-(;(;))^^(::|
:):(:|:D:|
^_^T_T/:-):)^^(^_^)(^^):|
:-(:(:|:-D:D:p
;-);)^_-(o.~):-P:P:|
:-X:-x:-#:-*:p
:-O:O:o:|
|-O:p
:-o(@_@)B-):-\:S:$:x:s:|

(rimarku la rimojn!)

la reĝo kaj la birdo

2011-02-08T22:45:00.007+01:00

"la reĝo kaj la birdo" estas franca animeo de paŭlo grimault /grimo/. ĝin multaj rigardas klasikaĵo de animearto. hayao miyazaki en intervjuo diris, ke tiu filmo instigis lian karieron. ĉu oni povas pli bone komplimenti?

la rakonto:

birdo lokis sian neston ĉe la supro de la palaco de taĥikardio. sub ĝia nesto sidas reĝo karolo la 5a kaj 3a estas 8a plus 8a estas 16a. al la reĝo, pasia ĉasisto, la birdo ne amikas, kaj al la birdo la reĝo ne amikas.

la reĝo sekrete enamiĝis al paŝtistino pentrita sur muro de lia apartamento. sed la paŝtistino kore amas kamentubiston pentritan sur alia panelo. iun nokton la pentraĵoj viviĝas. la paŝitistino kaj la kamentubisto forkuras tra la kameno. la portreto de la reĝo viviĝas kaj ekpersekutas ilin kun helpo de la polico kaj de grandega roboto. la birdo helpas la fuĝantojn.

la fuĝantoj kaptiĝas. la reĝo kondukigas la birdon kaj la kamentubiston al punlaborejo, dum li solenas sian edziĝon al la paŝtistino. la malliberuloj eskapas kune kun leonoj de la bestoĝardeno kaj enrompas en la geedzan ceremonion. la reĝo fuĝas sur la roboto, sed la birdo alflugas kun la kamentubisto, la reĝo kaj la kamentubisto luktas, la birdo ekstiras la roboton kaj detruas la palacon kaj la urbon.

la filmo aperis unue en 1953 kiel "paŝtistino kaj kamentubisto" samtitole kun la rakonto de h. c. andersen, kiu inspiris ĝin. pro nekontento pri tiu unua versio la reĝisoro faris reverkon en 1980 kiel "la reĝo kaj la birdo".

mi proponis esperantajn subtekstojn al filmoj.net, kiu post la nuntempa reorganiziĝo eble disponigos ilin.

libreoffice

2011-02-02T23:21:00.004+01:00

almenaŭ unu vizitanto interesiĝis pri la listo de senpagaj programoj, mi do kompletigu per lasta novaĵo:

pro aĉeto far la firmao oracle openoffice probable iĝos pagenda. la grupo de ĝiaj programistoj do formigris al nova projekto libreoffice. tie vi trovos de nun senpagan oficprogramaron.

registri belartojn

2011-01-28T23:07:00.004+01:00

belartoj povus esti temo de jena kvizo:

kio estas la 7a belarto?
1 - televido
2 - gravuro
3 - bildstrio
4 - belskribo
5 - kino

kio estas la 8a belarto?
1 - ceramiko
2 - tapiŝarto
3 - opero
4 - video
...

kial entute 7a, 8a... ne 1a, 2a? mi supozas, ke kompreno de tiuj numeroj dependas de kultura fono.

la klariga rakonto estas, ke ekzistas klasika okcidenta listo de 6 belartoj — laŭdire fiksita en la "lekcioj pri estetiko" de la filozofo hegelo en la 1830aj jaroj, kvankam aliloke mi legas ke li distingis 5 specojn. tiu listo enhavas: arkitekturon, plastikon, pentrarton, muzikon, dancon kaj beletron (laŭvorte: poezion). la kvin-era listo malsamas per tio, ke en ĝi mankas danco.

plipostaj artoj postulis siajn rangojn. en pluraj landoj oni do ekparolis pri "sepa arto" por nomi kinon, pri "oka arto" por nomi fotarton aŭ alternative televidon aŭ radielsendadon, bildstrio pendigis al si la medalon "naŭa arto" kaj pri deka oni ankoraŭ diskutas.

mi ne legis la lekciojn de hegelo, kaj entute mi ne provos jugi, kiom utilas listigo kaj numerado de artoj. mia ĉefa pripenso ne temas pri novaĵoj, sed precipe pri la elpelo de pluraj artoj el la listo.

kiel kutime, filozofio pozas sentempecon. eĉ filozofo tiom atenta al historio, kiom hegelo, ne liberigas sin de la iluzio, ke li parolas el eterne valida vidpunkto pri absolutaj artoj, absoluta mondo, absoluta homo, eĉ se li agnoskas, ke tiuj objektoj aperas sub diversaj aspektoj laŭ la tempo. mi espereble ne estos malrespekta, se mi tro malfrue demandos, kial ceramiko, tapiŝarto aŭ belskribo, kiuj sufiĉe gravas en iuj aziaj kulturoj, ne aperas. ĉu perso aŭ koreo ignorus ilin?

la klasika listo havas kiel ĉefan utilon, ke ĝi malkaŝas la hierarkion de belartoj, kiu validis en okcidentaj mensoj de la 19a jarcento, kaj kiu en la 21a jarcento ne formortis. serĉante librojn, kolektante informojn pri kaligrafio, mi ĝojas ĉiufoje, kiam mi trovas dikan volumon kun titolo "2000 jaroj da ĉina arto" aŭ "la artoj de centrazio", kaj ĉiufoje mi malĝojas, kiam, ĝin foliuminte, mi konstatas ke ĝi enhavas nenion pri la kaligrafiaj verkoj de tiuj landaroj.

por sia libro la eldonisto serĉis en ekzota kulturo tion, kion li kutime nomas arto. serĉante ian pentrarton li trovis miniaturon kaj bone — enprenis ĝin. serĉante arkitekturon li trovis palacojn kaj templojn, mezuris kaj fotis ilin. sed por trovi belskribon li devus unue serĉi ion similan al ĝi — kion? ĉar kaligrafio en okcidento ne ricevas estimon, ĝi ankaŭ estas blinda loko en okcidentaj verkoj pri aliaj kulturoj.

faktoj kaj fantazioj

2011-01-17T00:02:00.002+01:00

diskrete la interŝtata oficejo eŭropol raportis pri la eŭropa atenco-rikolto en 2009. ne tiom bona jaro. post 581 sukcesaj aŭ nesukcesaj atencoj en 2007, 441 en 2008, nur 294 en 2009. terorismo pli modas en ĵurnaloj, ol en la realo.

en ĵurnaloj hantadas ankaŭ la fantomo de danĝerega tielnomata islamismo. el la 294 atencoj nur 1 okazinta en italio klare venis de tiu flanko. bombamatoroj pli ŝatas aliajn motivojn: nacia apartismo precipe de la eŭska movado "eta" (237), anarkiismo kaj diversaj ekstremmaldekstraj movadoj (40), kaj ekstremdekstro (4). ĉio ĉi tre superrangas iun ajn religian pretekston.

dume francoj nutrataj de ĵurnalaj fantazioj laŭ enketo publikigita de "la mondo" 42-elcente vidas islamon kiel minacon. estas vere, ke la enketo proponis nur alternativon inter "ĉu laŭ vi la ĉeesto de islama komunumo en francio estas... precipe minaco al identeco de nia lando" aŭ "...precipe elemento de kultura riĉigo por nia lando" aŭ "...nek la unua, nek la dua". kial oni ne proponis "islamo estas interesa religio", "mi ne sufiĉe konas islamon" aŭ "mi fajfas pri islamo"?

senpagaj programoj

2010-12-31T12:35:00.003+01:00

mi devigis min laŭeble al ne-kaperado de komputilaj programoj.

mi do uzas senpagajn programojn. la malfacilo estas paradokse la abunda oferto. la serĉado longis, antaŭ ol mi ekuzis ne nepre la plej bonajn, sed plej daŭrajn, plej konstante evoluigatajn programojn inter dekoj da similaĵoj. mi ankaŭ konsideris plursistemecon, por faciligi eventualan ŝanĝon de vindozo al makintoŝo aŭ linukso, kaj eventuale la disponeblon de esperantaj menuoj kaj interfacoj.

klaso	nomo	retadreso	notoj
babililo	piĝino	http://www.pidgin.im	[eo]
ĉapelilo	ek!	http://www.esperanto-mv.pp.ru/Ek	[eo]
densigilo	7-zip	http://www.7-zip.org	[eo]
grafikilo	gimp	http://www.gimp.org	[eo]
kontraŭvirusilo	avast antivirus	http:://www.avast.com	(laŭdire ne tiom efika)
oficeja programaro	openoffice	http://eo.openoffice.org	(mi uzas la francan version. kiam la esperanta maturos?)
plurekranilo	virtuawin	http://virtuawin.sourceforge.net
redaktilo	unired	http://www.esperanto.mv.ru/UniRed/UTF8	[eo]
ret-krozilo	fajrovulpo	http://www.mozilla.com/eo/firefox	[eo]
ret-liverilo	filezilla	http://filezilla-project.org
ret-mesaĝilo			mi rezignis, mesaĝumas rekte de la krozilo
ret-redaktilo	kompozer	http://kompozer.net	[eo]
sinkronigilo	synkron	http://synkron.sourceforge.net

pri legado de sono aŭ filmo bedaŭrinde la situacio estas tiom konfuza, ke mi rezignis je universala programo. mi uzas vlc, sed ankaŭ instalas kaj malinstalas laŭbezone.

esperantigojn faris unuopuloj aŭ teamoj, kiuj ofte kvazaŭ anonimas. mi spuris ke...

pro piĝino ni danku al stefano fillod,
pro ek al jurij finkel,
pro 7-zip al demetrio gabinski,
pro gimp ni duondanku al antono codazzi (kaj duonmaldanku pro iafoje strangaj tradukoj),
pro openoffice ni dankos eble iam al tim morley kaj aliaj,
pro unired al jurij finkel,
pro fajrovulpo al eduardo trápani kaj aliaj,
pro kompozer al miĥaelo wolf.

vortoj de 1700 ĝis nun

2010-12-21T21:52:00.010+01:00

artikolo el 2010-12-16 en la gazeto scienco anoncas la starigon de kvincentmiliardvorta tekstaro. kvincent miliardoj skribeblas ankaŭ kiel 500000000000 aŭ 5¹¹. tiu korpuso koncernas la lingvojn anglan, ĉinan, francan, germanan, hispanan, rusan. ĝi kovras la jarojn 1700 ĝis 2008.

guglo, kiu partoprenis la esploron kunlabore kun diversaj universitatoj, provizis la tekstojn el guglo libroj kaj disponigas fasadon por simpla vortesploro.

la kvalito de ciferecigitaj tekstoj ne ĉie bonas. ekzemple en la pli antikvaj tesktoj, en kiuj tiparoj ankoraŭ enhavas longan "s"-literon, tiu litero legiĝas kiel "f". malgraŭ tiu kaj aliaj trovotaj misoj, la afero donas novan dimension al vortstatistiko.

mi ekzempligis iam anekdote, kiel per guglo tendencoj oni ekscias pri maturiĝo de fragoj. ĉi tie jam ne temas pri fruktosezonoj, sed pri historio. mi prezentas kelkajn simplajn ekzemplojn el serĉoj de francaj vortoj.

se temas pri objektoj, serĉante "aŭtomobilon" (bildo 1), oni povas sekure prognozi, ke ĝi inventiĝis ĉirkaŭ 1890 kaj prosperis poste.

simile "komputilo" (bildo 2) klare aperas en tekstoj ekde la fino de la 1950aj jaroj kaj kreskas. forbalaite de la franca neologismo ordinateur la anglismo computer ne havis tempon por flori.

male historia okazaĵo montras abruptan pinton kaj iompostioman malkreskon. ekzemple la historia entento (france triple entente, bildo 3), ŝtata interligo angla-franca-rusa, estiĝis antaŭ la unua mondmilito, funkciis dum tiu milito — tiam la uzo de la esprimo kulminas — kaj poste ankoraŭ priparolatas pli kaj pli malabunde.

pli subtile oni povas ankaŭ spuri lingvan evoluon. ĝuste la esprimo unua mondmilito tute ne koincidas kun la evento (ruĝe en bildo 4). estis ja nenia kaŭzo por nomi ĝin "unua". la tiama nomo en la franca lingvo estis granda milito, kiu efektive pintas ĉirkaŭ 1918 (blue en la sama bildo). nur kiam okazis la dua mondmilito en la 1940aj jaroj, komparado de la du eventoj estigis la paron unua mondmilito – dua mondmilito. en 1942 la du esprimoj granda milito kaj unua mondmilito sampezas, la unua poste malkreskas, dum kreskas la dua.

mi ne tralegis la artikolon de scienco, sed aŭdis ke ĝi provizas aliajn ekzemplojn lingvajn, kiel la evoluo de la konkurencaj verbaj formoj burnt, burned, aŭ historiajn, kiel la koincido de la vorto ĥolero kun epidemioj.

ĉu mi diru la evidentaĵon? 500 miliardoj da vortoj — eĉ kun tekstaj misoj, eĉ kun dispartigo inter pluraj lingvoj, eĉ se mankas kvanta ekvilibro inter jaroj kaj inter tekstospecoj — estas grandega laborkampo, kian neniam antaŭe havis historiistoj, lingvistoj, filologoj, sociologoj kaj aliaj fosemaj ologoj.

kroniko

2010-12-16T22:39:00.007+01:00

la patro de la rozkolora pantero mortis,
la kapo de reĝo henriko 4a reaperis,
pretas ĉio por venanta neĝo,
prezidantedzino preparas kanzonalbumon.

la malegala batalo de ergonomoj kontraŭ teĥnokratoj

2010-12-10T23:43:00.003+01:00

mi havis iam kolegon, kiu sufiĉe ŝanĝis la labormanierojn de la kompanio. li estis sistemestro en tiu epoko kiam komputistoj reĝis. lia metodo estis jena: unue li instaligis novajn programarojn; due li komisiis al kelkaj homoj provadon de la novaj programaroj; trie li aŭskultis la plendojn pri la novaj programaroj, kaj responde li trankvile demonstris, ke problemojn kaŭzas ne la programaro, sed la labormetodoj: modifu viajn kutimojn, kaj vi pli efike laboros. li estis bona argumentanto. li estis obstinulo. li estis teĥnokrato, ĉar ja laŭ teĥnokrato homoj adaptiĝu al iloj.

la malo de teĥnokratismo estas ergonomio, ĉar laŭ ergonomo iloj adaptiĝu al homoj. sub la ŝildoj de tiuj du barbaraj vortoj ŝirmiĝas du batalantoj, du herooj, kiuj luktas por la korfavoro de sinjorino progreso. kiu venkos?

en la realo preskaŭ ĉiam okazas kompromisoj inter la du sintenoj. sed klare en la industria kaj laboreja mondo pliofte venkas teĥnokratismo kaj malvenkas ergonomio. eble tio ne okazus, se la ordinara socio ne inklinus jam al teĥnokratismo. sed ja tiel estas: ni vivas inter homoj, kiujn maŝinaj novaĵoj fascinas. ĉiu volas la aparaton el lasta generacio, per kiu ŝli povos pozi kaj imponi. ne gravas se ĝi ne kontentigas bezonon, oni prefere kreos la bezonon por pravigi la havon de la aparato.

se nia lingvo ne estus nemateria solvo, kiun oni havigas al si per peno kaj tempo, edukante sian propran menson, sed elektronika aparateto, kiun oni aĉetas en butikoj, ĝi delonge furorus.

nedanĝeraj frenezuloj

2010-11-26T21:14:00.007+01:00

beĉjo lastatempe skribas pri danĝeraj frenezuloj. feliĉe ankaŭ ekzistas nedanĝeraj frenezuloj.

ni, parolantoj de arta lingvo, scias, ke frenezuloj ni estas. tion komprenigas al ni kruduloj sufiĉe rekte, kaj ĝentiluloj pli takte. konsolo por frenezuloj — almenaŭ por iuj specoj de frenezuloj — estas renkonto de fratoj-frenezuloj. ĝoju! al ni tiu konsolo haveblas...

estas subtenantoj de la pli oportuna dvoraka klavaro anstataŭ la kvertioj kaj aliaj.

estas kreantoj de universalaj skriboj aŭ rapidskriboj.

estis, kvankam nun malviglas, movado por universala simpla kalendaro.

estas proponoj por ĝenerala adopto de dekduuma nombrosistemo faciliganta dividojn kaj kalkulojn.

bonege, kaj nun, kiel iĝi reĝo de frenezuloj?

klavu per dvorak-klavaro raporton skribitan en iu rapidskribo pri reformo de la gregoria kalendaro, en kiu ĉiuj nombroj estas esprimitaj dekduume — kaj la tuton faru en esperanto, kompreneble. ne forgesu enkondukajn kaj konkludajn asertojn (en pli legebla formo), ke ĉio ĉi tre racias. sendu la raporton al diversaj kleraj asocioj, akademioj kaj oficialaj instancoj kaj fide atendu, ĝis kiam vi aŭdos la proksimiĝantan hojladon de la ambulanco.

neatendita paneo

2010-11-20T18:06:00.001+01:00

maŝinoj ĉiam pli malsimplas. iliajn internaĵojn regas ĉiam pli nur fabrikantoj. perantoj kaj uzantoj perdas la kapablon mem ripari.

tion kaŭzas parte la publika deziro por pli lertaj maŝinoj, parte la premo de fabrikantoj al malsimpleco kaj al tia prez- kaj distribu-politiko, ke ĝi dependigas la aĉetantojn kaj instigas ilin al reaĉetado.

iĝas banale, ke oni staras senhelpe antaŭ paneanta maŝino. la ŝelo ne malfermeblas sen rompo. se ĝi tamen malfermeblas, oni timas, ke fiaskon en memriparo vidos la postvenda servo kaj ke tio malvalidigos la garantion. oni resendas. oni atendas. oni ekscias, ke la riparo kostos duonan prezon de nova aparato. oni rezignas kaj reaĉetas.

ĉio ĉi tre kontraŭas la ekologian konscion pri ŝparado de objektoj kaj materialoj, sed videble merkatiko kaj naturprotekto tiras nin al malaj direktoj.

bonaj solidaj malnovaj maŝinoj ne estis tiaj. ili estis meĥanikaj. ili estis simplaj, eble pezaj, eble ne tre kapablaj, sed tio, kion ili faris, faris bone kaj daŭre. ili ne paneis. ili post longa servo foruziĝis kaj rompiĝis kiam la lasta flikaĵo cedis. jes, tiaj ili estis!

des pli surprize do, kiam mi vizitis apudhejman butikejon kaj trovis, ke la publika leterkesto paneas. "paneas", estis skribite sur ĝi. iu ŝtopis ĝian buŝon por ke oni ne enĵetu sendaĵojn. tiele dum du monatoj, ĝis hieraŭ ĝi denove ekfunkciis. kiel eblas?

tro rapide poŝgramofonoj evoluas

2010-11-09T23:14:00.001+01:00

la firmao soni ne plu vendos valkmanojn en japanio. tiun specon de kaseda poŝgramofono ĝi enmerkatigis en 1979. post japanio certe sekvos aliaj landoj, kaj valkmanojn oni trovos baldaŭ nur en familia formetejo aŭ en publika formetejo, alinome muzeo de teĥnikoj.

la afero bagatelas, ĉu? ĉu mi, maljuna ŝimulo, ĉiam grumblos ke "tro rapide evoluas"? eble ŝimulo, la rolon mi ŝatas, sed precipe pro partopreno en vortaro mi havas tiun mensan biason, ke mi ĉiam atentas la vortojn.

mi konscie nomis la aparaton "valkmano". kvankam mi ne havas la grandan vortaron germanan-esperantan de e.-d. krause, mi vidas en interreta teksto, ke ĝi registras tiun formon. sed la aperoj en interreto malmultas. en la sama teksto oni parolas ankaŭ pri "poŝkasedilo". kaj la vorton "poŝgramofono" inventis mi, ĝi — almenaŭ en interreto — ne troveblas.

"valkmano"n oni povus etendi al aliaj samfunkciaj aparatoj, sed verŝajne ĝi restos historia termino apud hektografo, polaroido kaj aliaj eksaj mark- aŭ procedonomoj. "poŝkasedilo" bedaŭrinde havas kiel ĉefan parton la materialon, nome la kasedon, kaj tio ĝenerale kondamnas terminojn al mallonga vivo, kontraste al tiuj, kiuj kernigas la funkcion. mia "poŝgramofono" pro la eksmodeco de "gramofono" en diversaj lingvoj sonas verŝajne bizare, kvazaŭ malnovan aparaton kun kloŝa dissonigilo oni miniaturigus por ke ĝi entaŭgu en poŝon. "poŝlegilo" bonas, sed ĝi tiom ĝeneralas, ke lastatempe oni ekuzis ĝin pri aparatoj por lego de enkomputigitaj libroj.

teĥnikoj evoluas rapide, kaj la esperanta vortprovizo tiom malrapide, ke ĝi apenaŭ klariĝis, kiam iu objekto malaperas.

la arto labori malkune

2010-11-02T19:34:00.016+01:00

libera folio laŭtigis freŝajn kverelojn el la esperantista medio pola kaj respektive sveda.

landaj asocioj kaj uea iel figuras „oficialajn“ instituciojn. tiel ili sin imagas, kaj tiel ilin imagas homoj. eĉ eksteruloj konsilas kaj opinias pri ilia funkciado, kvazaŭ tiuj institucioj estus komunaĵoj.

la realo pli simplas: asocioj — eĉ „landaj“ aŭ „universalaj“ asocioj — ne oficialas, ne estas ŝtato, kiu praktike devigas al civitaneco, trudas impostojn, provizas socialajn servojn. rilate al ili, ĉiu liberas, ĉiu rajtas laŭ bontrovo kaj sen pravigo fondi propran klubon.

asocion iuj fondas kun klaraj celoj, klare argumentante, ke eta strukturo pli efikas. tiel ekzemple lu wunsch-rolshoven /vunŝ-rolshofan/ en diversaj artikoloj interese analizas la situacion de esperantio kaj aktivas per propra entrepreno esperanto-land.

oni povus kontraŭargumenti — kaj tiel ofte argumentas uea — ke homoj pli efikas grandnombre. oni eĉ povas revi, pri partioj esperantistaj, kiuj konkurus pri la estrado de landaj asocioj aŭ de uea. ili publikigus programojn, ricevus voĉojn, kaj gvidus la politikon favoratan de la plimulto — ni diru ekzemple pli finvenkisman aŭ pli kulturan politikon, pli neŭtralan aŭ pli implikitan en internaciaj debatoj.

sed tiel ne okazas... eble mankas kandidatoj por la estraj postenoj. eble mankas la premo de ŝtata organizo. eble lokoj sufiĉas nur por persona kariero kaj kelkaj interpersonaj aliancoj. ĉiuokaze, rilate al asocioj, ĉiu voĉdonas per la piedoj, forirante laŭplaĉe.

kiam esperantistoj malkonsentas pri celoj aŭ manieroj aŭ tro disputas, ili disiĝas kaj fondas apartajn asociojn, praktikante „la arton labori malkune“. tion neniu povas malpermesi.

portretoj de libro-kaperantoj

2010-10-25T21:44:00.002+02:00

eta enketo el 2010-10 prezentas la francan mondon de interretaj libroŝtelantoj (lemotif.fr). la enketo konsideras ŝtelkopion de libroj kaj bildstrioj, ne de gazetoj. mi ĉi-sube resumas...

la kaperado de libroj malpli viglas, ol tiu de muzikaĵoj kaj filmoj. ĝi tamen ekzistas.

homoj librojn kaperas el la ne-papera merkato, en francio sufiĉe freŝe naskiĝinta. simile al muzik-kaperantoj, ili ankaŭ estas el la pli viglaj konsumantoj de la laŭleĝa oferto, inkluzive de la papera oferto. simile al muzik-kaperantoj, ili argumentas kontraŭ la protektoj, kontraŭ la iliatakse tro altaj prezoj (laŭ alia enketo ili aĉetus sub 10 dolaroj). kaj ankaŭ simile al aliaj kaperantoj ili havas pozitivan bildon de la aŭtoroj, kaj iagrade malpozitivan de eldonistoj ("ni faras bele, fidinde, pli bone ol komercaj e-libroj, inter kiuj ekzistas skandale malbone editoritaj"... "se la legantoj [de kaperaĵoj] povus certe scii, ke pliparton de la aĉet-mono ricevas la aŭtoro, ili eble pli sentus kulpon").

ili ne estas dekkelkjaruloj – la mezuma aĝo estas 29 jaroj. ili legas kaj poste forĵetas la dosierojn. ne estas inter ili maniaj kolektantoj, sed precipe homoj, kiuj deziras ekkoni iujn librojn, legas parte aŭ tute, kaj malofte konservas. ilin ankoraŭ ĝenas la malkomforta legado sur ekrano, la kosto de privata printo, la manko de legiloj.

en forumo de sufiĉe novaj kaperaĵoj, la formatoj estis epub (64 %), pdf (17 %), doc aŭ odt (15 %), txt (2 %)...

iuj estas blinduloj. ili intersanĝas e-librojn por kompensi la mankon de haveblaj legaĵoj.

iuj kaperas profesie bezonatajn kaj tre kostajn eldonaĵojn, kiel atestas medicin-studanto.

iuj kaperantoj laboras teame, precipe tiuj, kiuj celas verkojn ekzistantajn nur papere, sub aŭtorrajto. la taskoj pli pezas. ili ĉasas librojn en bibliotekoj aŭ aliaj lokoj, ciferecigas, korektas, relegas indeksas kaj editoras, kaj fine disdonas. ekzemple iu proksimume 20-homa teamo eksterleĝe tradukadas japanan manga-serion, kun la kromaj taksoj de kontrolo de bildkvalito, tradukado, kaj desegnokorekto en la lokoj, kie skribaĵoj aperas en la bildoj.

en somero 2009a oni povis trovi inter 4000 kaj 6000 franclingvaj kaperitaj titoloj, el kiuj 3000 ĝis 4500 estis bildstrioj.

(ĉi resumon mi publikigis ankaŭ en la iperniti-grupo "elektronike kaj esperante" kiu informas pri e-libroj kaj legiloj).

novaĵoj de la cerbo

2010-10-13T00:25:00.003+02:00

antaŭ sufiĉe multaj jaroj mi rezignis pri specialaj numeroj de sciencaj gazetoj pri la homa cerbo. ili plenis je artikoloj, en kiuj interbatalis ekscitaj kaj malekscitaj neŭroperiloj, supozoj pri eblaj funkcioj de ekzotikaj areoj de la cerbo, kaj solenaj konkludoj ke plua esplorado necesas. en la lasta kajero, kiun mi tiam legis, la sola interesa artikolo estis verko de psiĥologoj pri la konstruo de komunaj memoraĵoj en familia medio. tion ili esploris per ordinaraj rimedoj, sen helpo de neŭroscienco.

en 2010-08 "la recherche" eldonis refojan specialan numeron pri la cerbo [fr]. pro scivolo mi aĉetis, antaŭtimante refojan elreviĝon. tute ne okazis tiel! la fako tre progresis kaj nun montras interesajn rezultojn.

la ĉefa ŝanĝo estas, ke la senmovan geografion de la cerbo oni malagnoskis. la cerbo naskas neŭronojn dum la tuta vivo, la cerbo sin rearanĝas laŭ novaj bezonoj, la cerbo kompensas post damaĝoj.

(parenteze estas strange, kiel sciencoj unue volas vidi perfekte stabilan naturon kaj nur post multaj debatoj kaj rezistoj fine akceptas, ke specioj evoluas, ke kontinentoj moviĝas, aŭ ke individuaj cerboj, obeante saman ĝeneralan organizon, tamen diferencas kaj evoluas dum la vivo. la teoria penso spontanee sentas sin pli sekura sur kahela pavimo de senŝanĝa naturo, ol sur rultrotuaro de evoluo.)

diversaj artikoloj klarigas interalie, kiel naskiĝas kaj migras neŭronoj, ke oni kapablas lokalizi neŭronreton, kiu registras timon en musa cerbo, aŭ kiel viro ricevinta grefton de ambaŭ manoj iom post iom akiris la komandon de ili, rekreante la intertempe forlasitan areon de la movorega kortiko.

la apudaj bildoj figurigas supre kolorajn neŭronojn kun dendritoj, malsupre maldekstre nigrajn neŭronojn kun koloraj astroĉeloj (astrocitoj), kaj malsupre dekstre ankaŭ astroĉelojn kiel pli vastajn makulojn. la procedo por tiaj bildoj estas cerbokolorigo (en: brainbow), per kiu oni lote enŝovas fluoreskajn proteinojn en la genarojn de musoj — ĉi tie de tri koloroj ruĝa cejana kaj flava — kiuj poste esprimas diversajn miksojn de tiuj bazaj koloroj, kontrastigante la diversajn najbarajn cerboĉelojn.

sporto utilas

2010-10-01T22:25:00.001+02:00

"mi neniom emas al judkristana pentemo kaj sindolorigo..." iam diris al mi kunferianto. post tio li ŝanĝis la temon kaj ekrakontis, kiel ĝue en sia preferata sporto, nome kajakado en torentoj, li kontuzadas sin en ĉiuj membroj: "skue sed bele!".

pro dolorisma religio oni iam vipis sin por la bonigo de sia animo. pro sporto oni nun vipas sin por la bonigo de sia korpo.

antikvaj sinvipantoj certe embarasis stratojn, sed ili havis virton, pri kiu sportistoj ne aŭdis: humilon. sportistoj ne nur embarasas, sed plie arogantas. ili estas muskol-herooj. oni ilin admiru ĉar ili sencele kuris dek kilometrojn. oni kun ili komentu kiel piedsøn pafis la pilkon en la 23a minuto de la maĉo. oni kun ili aprobu malŝparon de publika mono por stadionoj kaj aliaj neutilaĵoj.

mi malamas sporton.

ne, mi ne tute malamas ĝin. mi memoras du okazojn, kiam mi konstatis la bonecon de sporto.

amiko benedikto havis paron da ruĝaj sportoŝuoj. en ĉiun el ili li metis teron kaj enplantis geraniojn malbonodorajn (geranium robertianum). ili bele floras apud lia enirpordo. tio estas kontribuo de sporto al la beligo de la mondo.

amiko ĝilo ekvidis en montrofenestro rabatitan pezaĵon de haltero. li aĉetis. nun ĝi bele funkcias sur lia tablo kiel submetaĵo por pladoj. ankaŭ tio montras, ke pri sporto oni ne malesperu — ĝi fuŝis multajn vivojn, sed kelkfoje briletas, kvazaŭ lanterno en densa nokto.

nombrado de demonstraciantoj

2010-09-24T22:23:00.005+02:00

francoj amase demonstraciis hieraŭ kontraŭ planata reformo de la emeritaj pensioj.

en havro 9600 homoj sur la stratoj laŭ la polico, 40000 laŭ la sindikatoj. en nico 7000 laŭ la police kaj respektive 35000 laŭ la sindikatoj. kaj ju pli sude, des pli malakorde, en marsejlo 22000 aŭ respektive 220000.

demonstraciistoj kaj polico delonge ne kalkulas sammaniere [fr]. organizantoj taksas la longon de la procesio, samplas pecojn 1-metrajn, nombras homojn en ili, kaj fine multiplikas. la polico en unu aŭ pluraj lokoj observas kiom da homoj samvicas sur la strata veturejo, nombras la pasantajn vicojn, kaj fine multiplikas.

en albio la polico volis sendependan nombradon kaj ĝin komisiis al konstata agento. li vidis 4380 homojn, dum la polico 4200 kaj sindikatoj 20000. tuj floris akuzoj pri neneŭtraleco.

oni povas dubi, ke entute iam proksimiĝos la kalkuloj. kiam homoj havas kaŭzojn por malsama takso, ili malsame taksas, kiel mi iam konstatis pri respektiva agnoskata nombro de vivkunuloj de viroj kaj inoj.

pro similaj kaŭzoj stagnas salonaj konversacioj pri politiko aŭ aliaj disputataj temoj. oni argumentas per "plejparte..." "plimulto de..." kaj "99 elcentoj de..." sen ajna bazo, kaj eĉ se bazoj estas, ili rezultas de kalkulmanieroj pri kiuj oni ne akordas.

evoluo de francaj voknomoj

2010-09-21T22:48:00.003+02:00

voknomoj sufiĉe facile furoras aŭ malfuroras.

en francio la evoluojn vidigas statistikoj de la matrikulaj oficejoj.

en 1910 plej popularis:

por knaboj: johano, andreo, luizo (fr: jean, andré, louis)
por knabinoj: maria, johana, margarita (fr: marie, jeanne, marguerite)

en 1920:

johano, andreo, petro (fr: jean, andré, pierre)
maria, johana, magdalena (fr: marie, jeanne, madeleine)

en 1930:

johano, andreo, petro (fr: jean, andré, pierre)
maria, jakva, johaneta (fr: marie, jacqueline, jeannine)

en 1940:

johano, miĥaelo, klaŭdio (fr: jean, michel, claude)
maria, monika, nikolino (fr: marie, monique, nicole)

en 1950:

johano, miĥaelo, alano (fr: jean, michel, alain)
maria, martena, franciska (fr: marie, martine, françoise)

en 1960:

filipo, johano, patriko (fr: philippe, jean, patrick)
katarina, silvia, maria (fr: catherine, sylvie, marie)

en 1970:

kristoforo, stefano, laŭrenco (fr: christophe, stéphane, laurent)
natalia, valeria, sandra (fr: nathalie, valérie, sandrine)

en 1980:

nikolo, sebastiano, juliano (fr: nicolas, sébastien, julien)
celina, emilia, aŭrelia (fr: céline, émilie, aurélie)

en 1990:

kevino, tomaso, juliano (fr: kevin, thomas, julien)
elodia, laŭra, julia (fr: élodie, laura, julie)

en 2000:

tomaso, lukaso, teo (fr: thomas, lucas, théo)
lea, manon, kamila (fr: léa, manon, camille)

en 2006:

enzo, matiso, lukaso (fr: enzo, mathis, lucas)
emma, lea, manon (fr: emma, léa, manon)

longe francoj rajtis elekti civilajn voknomojn nur el oficialigitaj listoj. depost 1993 la administro permesas liberan elekton. laŭ la ŝtata oficejo pri statistiko tiu liberigo kontribuis al diversigo de antaŭnomoj: inter 1981 kaj 2001 aperis 500 novaj knabaj kaj 600 novaj knabinaj nomoj.

tiuj novaĵoj parte estas literumaj fantazioj: aymeric /emrik/ aperas nun ankaŭ kiel emeric emerick emerik aimeric aymerick aŭ aymerik kun sama elparolo. ankaŭ prosperis regionaj nomoj, ekzemple bretonaj, kaj fremdaj nomoj kunportitaj de enmigrintoj aŭ enmodigitaj de usonaj televidserioj. ervanoj, malikoj kaj odrejaj nun paŝas sur la francaj trotuaroj apud johanoj, robertoj kaj tomasoj.

nur unu longatempan tendencon notis la suprenomita oficejo: mallongemo. kunmetitaj nomoj eksmodiĝas, kaj de 1980 ĝis nun, do ene de 30 jaroj, inaj voknomoj forperdis du literojn, kaj viraj forperdis unu literon. baldaŭ ni havos ridinde mallongajn nomojn, kiel anglalingvanoj: tom, bill, bert... ĉu ne pli bele sonas sanskrita trivikramasena?

el frazlibroj

2010-09-12T17:29:00.005+02:00

en "uzanco de la mondo" ⁽¹⁾ nikolao buviero, aŭtoro de pluraj legindaj vojaĝrakontoj, mokas frazlibrojn. survoje al irano li restis kelkan tempon en serbio:

jen bela okazo por ke mi misfamigu tiujn porturistajn libretojn; mi dum ĉi tiu vojaĝo uzis plurajn, kiuj ĉiuj montriĝis neutilaj. sed inter ili eminentis la "manlibro de franca-serba konversacio" de profesoro magnasco, el ĝenovo, 1907. nuraj kapturnaj anakronismoj kaj faciltonaj dialogoj, kiajn imagus aŭtoro sidanta en la kuirejo kaj revanta pri hotela vivo!... botetoj kun stangoj, kvargroŝaj gratifikoj, frakoj kaj superfluaj babiloj. kiam mi unuafoje volis uzi ĝin — ĉe barbiro apud la kajo de la savo, inter strikte razitaj kranioj kaj laboristoj en kitelpantalonoj — mi ellegis:

"imam, li vam navoštiti brk?" — ĉi mi vaksu al vi la lipharojn?

al kio decis tuj respondi:

"za volju bozyu nemojte puštam tu modu kikošima" — tion dio ne permesu! mi lasas tiun modon al fraŭletoj.

mi memoris tiun pecon, foliumante la "praktikan gvidlibron de persa lingvo" de doktoro nouredino asar, 1961 ⁽²⁾. mia lika memoro ne konservas multon el la frazoj, la libreton mi uzas fakte por studo de la literoj. ĝi kutime proponas praktikaĵojn. sed subite, sur paĝo 184a, kvazaŭ ĝi volus konfirmi la malbenon, kiu pezas super la tuta ĝenro de frazlibroj, aperas krizo de liriko...

ankoraŭ sobre:

/bendeh moteahhel — moĝarrad hastam/ "mi estas edziĝinta — fraŭla"

/olâd ham dârid/ "ĉu vi ankaŭ havas infanojn?"

kaj tiam, fatale:

/jek pessar-e se sâl-e dâram, ke ĥejli dar ŝejtanat bi-nazir ast va gunehâ-je gol-gunaŝ busehâ-je nâ-zerin-râ beĥod ĝalb mikonad/ - "mi havas trijaran filon, kiu estas tre bele diableta, kaj liaj rozkoloraj vangoj logas kisojn de ĉiuj homoj".

referencoj

l'usage du monde [= uzanco de la mondo aŭ: uzo de la mondo] / bouvier nicolas. - droz, 1963. - pluraj postaj reeldonoj.
guide pratique de langue persane / assar noureddine. - maisonneuve, 1961.

cirilo kaj roz' plu vojas

2010-09-05T13:21:00.003+02:00

cirilo kaj roz', eksnajbaroj de mi, paŭzis en sia profesia vivo por unujara ĉirkaŭmonda vojaĝo.

post kroatio, bosnio kaj hercegovino, montenegro, albanio, makedonio, grekio, turkio, irano, barato, nepalo, tajlando, malajzio, singapuro, indonezio kaj aŭstralio, ili nun atingis usonon.

ili ambaŭ multe biciklis en antaŭaj jaroj kaj nun la mondon ĉirkaŭbiciklas. en preskaŭ ĉiuj lokoj ili trovis retkonekton, do povis enretigi rakontojn pri la vojaĝo.

feliĉan vojadon al ili!

abida parvin

2010-08-31T23:00:00.002+02:00

abida parvin (عابده پروين) estas kantistino komparebla kun iuj teresa berganza aŭ cecilia bartoli. ŝi havas tiajn voĉamplekson, forton kaj nuancopovon, kiajn oni malofte aŭdas. ŝi estas pakistana. ŝi kantas nordhindiajn kaj pakistanajn muzikojn laŭ voĉteĥniko kaj stilo propraj al tiu tradicio.

ŝia repertuaro konsistas el gazaloj kaj kafioj de famaj poetoj en lingvoj urdua, sinda, seraika, panĝaba aŭ persa. pliparton de tiuj poemoj oni povas kompreni unue kiel ampoemojn, sed subsence ankaŭ kiel devotajn tekstojn. en ili la prikantata "amato" aŭ "majstro" ankaŭ signas al dio.

iuj eroj estas senkaŝe piaj, ekzemple dediĉitaj al ali, la bofilo de la profeto.

por okcidenta orelo la muzikilaro unue strangas. ĝi surprize miksas violonon kun akordiono, ian klasikecon kun ia popoleco, kiun oni konas eble krome en cigana muziko. sed fakte la akordiono estas harmoniumeto, kiun sonigisto tenas kuŝe sur siaj genuoj. la ritmon provizas tablao. oni nur kutimiĝu. restas bedaŭrinde, ke la akompanoj kelkfoje pezas, kaj ke la pakistanaj sonregistradoj ofte malbonas.

similan kaj eĉ pli viglan muzikon oni povas aŭdi ankaŭ de aliaj famaj ĥavaloj (qawwāl قوٌال) kiel la forpasinta nusrat fateh ali khan aŭ pli novaj fratoj sabri kaj aliaj.

rabarbotorto

2010-08-10T22:52:00.002+02:00

malgraŭ timiga nomo rabarbotorto ne estas infanmanĝulo. male, ĝin manĝas infanoj. ĝi estas torto garnita per tigoj de rabarbo. kaj rabarbo ne estas arbo, sed grandfolia kreskaĵo rheum rhabarbarum.

konsistaĵoj

pasto:

tortopasto aŭ folia pasto

garnaĵo:

ĉirkaŭ 800 g da rabarbaj folioj
poma aŭ abrikota kompoto
sekaj paneroj aŭ biskoteroj
pulvora sukero por surŝuto

meringa tego:

3 ovoblankaĵoj
100 g da pulvora sukero
saketo da vanil-sukero

pretigo

preparu la paston aŭ aĉetu pretan paston. buterumu aŭ kovru per vaksfolio tortoformujon. envazigu la platigitan paston, detranĉu la eksterpendaĵojn kaj piketu per forketo la surfacon, por ke la pasto ne ŝvelu dum bakiĝo.

de la rikoltitaj rabarbaĵoj konservu la tigojn, forigante la foli-platojn. lavu, eventuale disigu laŭlonge la tro dikajn tigojn. tranĉu al proksimume 2-centimetre longaj pecoj. (dum la tranĉado de la pecoj, la tigojn ne tratranĉu plene, sed haltu iomete antaŭ la findisigo kaj tiru, tiel ŝirante strion de la ŝelo — tio ebligas sufiĉan kaj rapidan senŝeligon.)

boligu akvon, kaj mallonge brogu la rabarbopecojn (5 aŭ 10-sekunde) por ilia moligo.

panerumu la fundon de la pasto. la panera tavolo sorbos la troan akvon de rabarbo. surmetu la rabarbopecojn laŭ samcentraj cirkloj. plenigu la mankojn per la kompoto. suŝutu per sukero.

antaŭhejtu la fornon je 200 celsiaj gradoj dum 10 minutoj. la torton enmetu kaj lasu en la bakujo dum 20 ĝis 30 pliaj minutoj.

kun meringo

meringo agrable kontrastas-kompensas la acidecon de la rabarbo, kvankam ĝi ne estas nepraĵo.

dum la bako preparu la meringon: kirlu la ovoblankojn kun enmikso de pinĉaĵo da salo. je duona ŝaŭmigo enŝutu la vanil-sukeron kaj la pulvoran sukeron.

kiam vi elfornigas la torton surŝmiru ĝin per la freŝa meringo. (se vi lertas faru per kremopremilo.) reenfornigu kaj ŝaltu la rostilon dum 10 aŭ 20 sekundoj por iom solidigi la meringon, antaŭ ol ĝia supro brunetiĝus. elprenu.

notoj

tio estas rapida recepto. iuj proponas pli longajn manierojn, kiujn mi ne provis:

anstataŭ kompoto kustardon: kunkirlo de 2 ovoflavaĵoj, 3 kuleroj da pulvora sukero kaj 25 cl da laktokremo.
anstataŭ brogado de rabarbopecoj maceradon en pulvora sukero dum unu horo.
plenan solidigon de la meringo per fina unuhora sekigo en forno je 110 celsiaj gradoj (en tiu okazo kalkulu 50 g da sukero por ĉiu ovoblankaĵo) — tio estas la delikata kraketa speco de meringo, kiun profesiaj kukistoj faras.

helpis

kuirvortaro en vikilibroj

vortaro de konfuzoj

2010-08-04T21:55:00.002+02:00

abelo: matematikisto kiu faris mielon.

amino: arabdevena voknomo azota kaj hidrogena.

belo: laŭta mezuro de estetika plezuro.

daktilo: frukto de daktilarbo, kiu sonas longe-mallonge-mallonge.

ĝino: feo vivanta en junipera alkoholaĵo.

jardo: horizontala stango de velŝipo longa je 0,9144 metro.

ĵako: angla kaj franca voknomo, per kiu oni konektas sonaparaton.

katarakto: akvofalo kiu perturbas la vidpovon.

koano: meditiga sentenco, kiu komunikigas la nazon kun la buŝa kavo.

konjunktivo: verba modalo, kiu ŝirmas la surfacon de la okulgloboj.

krio: fortevoĉa indiano.

legato: eklezia embasadisto, kiu muzikante ĉiam ligas la sinsekvajn notojn.

levo: preno de bulgara monero de sur la grundo.

muso: malgranda ronĝulo, kiu telegvidas kursoron sur ekrano.

pedologio: prizorgo de infanoj dum ili sidas sur la grundo.

pirogo: pastoŝelo, kiun oni farĉas per surakvaj veturantoj.

septo: sepa kaj lasta tono de muzika skalo, kiu vande izolas ĝin de la supra.

splito: lignereto, kiu kuŝas ĉe la adriatika maro.

trolo: nordeŭropa feo kunlaboranta en fiŝkaptado.

la breĉa retrospegulo de historio

2010-07-28T22:22:00.005+02:00

al la pasinteco ni rigardas per breĉa retrospegulo. breĉoj estas parte en nia okulo, parte en la spegulo.

konata ekzemplo de okula breĉo estas la cirkonstancoj de nasko de moderna arkeologio. henrikon ŝliman, kiu elfosis la ruinojn de trojo kaj mikeno, kaj liajn imitantojn oni el nuntempa abrupta vidpunkto rigardus vulgaraj trezoroĉasantoj. multajn historiajn restaĵojn ili forpioĉis en febra serĉado de oraj aŭ belaj objektoj. tio estis okula breĉo: ili vidis nur tion, kion ili serĉis.

okazas ankaŭ, ke vidi ni ne povas, kvankam ni deziras. prahistorion oni ekzemple dividas per la kategorioj praŝtonepoko kaj novŝtonepoko (paleolitiko kaj neolitiko). bone, kaj kio pri nodoj? ĉu ne pli gravas la civiliza ŝanĝo inter sennoda kaj noda epokoj? sed la demando vanas. nodojn oni faras per nedaŭremaj substancoj. ili ne konserviĝas. tio estas breĉo en la spegulo mem: la limon inter du epokoj ni ne vidas, ĉar ĝi postlasis nenion tuŝeblan per niaj nunaj esplorrimedoj.

iafoje oni tamen plibonigas la retrospegulon. tiel okazis kun karbono 14, per kiu organikaĵoj iĝis certagrade dateblaj. tiel okazis kun iuj neatenditaj trovoj, kiel tiu de la romia urbo pompejo. en tiaj okazoj la surprizo grandas. oni imagis la mankan parton de la elefanto kiel normalan nazon, kaj jen ĝi havas rostron. aŭ pli ofte inverse: oni imagis rostron en la loko de ordinara nazo.

kleruloj de la 18a jarcento revis pri antikva romio proksimume tiel, kiel nun imagas ĝin spektanto de peplofilmoj: filozofoj en blankaj togoj staras sur marfronta teraso kaj gravmiene skizas sciencojn de estonteco, militistoj antaŭfiguras modernajn kino-mafiulojn interbatalante de sur siaj ĉaroj. en pompejo, frostita sub dika tavolo de vulkana polvo, konserviĝis ordinara vivo. kia elreviĝo! la retrovita urbo montras, en kiaj malluksaj dometoj loĝis ordinaraj romianoj, kiel ili pasiis pri cirkaĵoj kaj kovris murojn per vulgaraĵoj, kiel — sume — ili ne tiom diversis disde postepokuloj.

de tiaj eraroj ni povus lerni. ni povus rezoni pri la iluzioj, kiujn ni ŝovas super aliajn breĉojn de la spegulo. historiistoj pli kaj pli konscias, ke ili ŝtopas mankojn en historia scio per siaj antaŭjuĝoj pli ofte ol per sobraj taksoj. ili pene evitas la generaciajn pendoladojn, pro kiuj ili beligas epokon, kiun antaŭa generacio taksis mizera, aŭ inverse zorge primakulas la bildon de epoko, kiun klasikaj studoj idealigis. tiel estas pli-malpli fatale. la detruoj de la tempo lasas al ni blankojn, kiujn ni plenigas per niaj revoj.

fakaj vortlistoj: gdef kontraŭ revo (3)

2010-07-19T23:43:00.003+02:00

en ĉi tiu tria kaj tre verŝajne lasta komparo de fakaj vortprovizoj en la du vortaroj gdef kaj revo ni revenos al nombradoj.

ni vidis per la ekzemplo "prahistorio", ke fakoj en la du vortaroj ricevis ne nur malsamajn ampleksojn, sed ankaŭ malsamajn enhavojn. grafiko (kiun vi alklaku por vidi legeblan grandon) helpos al ni por konstati, kie pli aŭ malpli fortas diferencoj.

la grafiko ordigas de pli grandaj al pli etaj fakoj, sumigante la vortnombrojn de la du vortaroj. por ĉiu sinsekva fako la baza blua parto simbolas la nombron de kapvortoj propraj al gdef, la meza flava parto simbolas la nombron de kapvortoj komunaj al ambaŭ vortaroj, la supra verdeta parto simbolas la nombron de kapvortoj propraj al revo.

-----

unue komentinda estas la entuta amplekso de fakoj. se "zoologio, botaniko, medicino, geografio, ekonomiko..." estus nomoj de ĉevaloj en vetkuro, mi rekomendus, ke vi vetu pri ili. se ĉevaloj estus "arkeologio, kinarto, psiĥologio, belartoj...", vi pro ili ne risku monon.

fakte la ampleksoj de temoj — senatente al malsamaj disfakigoj kaj nomoj — aperas en strange similaj rangoj en la fina tabelo de ekzemple la publika listo "terminaroj ekde 1980". tio ne surprizu: delonge pro diveraj kaŭzoj kaj hazardoj nia terminologio preferis iujn fakojn kaj ignoris aliajn. ĝenerale natursciencoj ricevis konstantan atenton, ekonomiko kaj juro sekvis, homosciencoj kaj belartoj estis neglektataj, kaj pri industriaj branĉoj oni ne aŭdas.

-----

due, por iom signife daŭrigi ĉi tiun esploron, ni ignoru la okazojn, kiam gdef abunde traktis iun fakon kaj revo malabunde (anatomio, biblio, mitologio), aŭ kontraŭe (geografio, ekonomiko, politiko, kuirarto, komputiko, tekso kaj vestoj), aŭ kiam ambaŭ vortaroj listigas nur kelkajn kapvortojn (arkeologio, psiĥologio kaj ceteraj dekstraj sur la grafiko). prefere ni rigardu al iom abundaj kaj proksimume sampezaj fakoj.

konsiderante la nekompletecon de 23000 aŭ 45000-kapvortaj verkoj, estas sufiĉe normale, ke ili enhavas ekzemple nur 24 % da komunaj vortoj en zoologio, 30 % en botaniko aŭ 28 % en ĥemio. temas ĉi tie pri vastaj nomaroj, el kiuj oni ĉerpas laŭ la cirkonstancoj. pli embarase, ke komunaĵoj atingas nur 7 % en teĥnikoj, 8 % en religioj, 13 % en fiziko, 5 % en historio. ni rigardu pli detale al tiuj ekzemploj.

sub "religioj" gdef komencas laŭ aboca ordo jene: "absolvi, admono, Advento, agapo, agendo, agnostika, ahimso, Ahura-Mazdo, akolito, Alaho, Albigenso, albo, alpreĝi, altoteno, amikto". kaj revo jene: "adorkliniĝi, akolito, Alaho, altaro, ambono, amen, anatemi, anatemo, anĝelo, animismo, animo, aspergi, ateisto, aŭreolo, Avesto". la listoj unuavide ne riproĉindas. ili nur sufiĉe vaste traktas la temon, enprenante nomojn de dioj, de ritoj, de nocioj, de kontruaĵoj, kio — konsiderante ĉiujn grandajn religiojn — povas iĝi longa listo. probable prudentas revo, kiu konservas sub "religioj" nur la pli ĝeneralajn nociojn, kaj ceterajn didonas inter fakojn respondajn al unuopaj religioj, budaismo, kristismo, islamo kaj ceteraj.

sub "fiziko" gdef: "aberacio, abero, adheri, adiabata, aganto, agregi, akromata, alfaradioj, alidado, altiro, amortizi, amplitudo, anemometro, anstromo". kaj revo: "aberacio, adheri, admitanco, aerometro, akcelilo, akcelo, akustiko, alta frekvenco, alternanco, amortizi, amortizilo, ampermetro, anemometro, anihilacii, anihilacio". ni vidas ĉi tie tre ĝeneralajn ideojn "aberacio, amplitudo..." apud tre precizaj "adiabata, akromata...", kaj precipe ni vidas nociojn el tre malsamaj branĉoj de fiziko, kaj nomojn de fenomenoj apud nomoj de iloj aŭ de mezurunuoj. ĉu oni ne devus konsideri subfakojn de fiziko, aŭ la enkondukon de aspektoj "fenomeno", "ilo" kaj similaj? certagrade la vortaroj respondas tiun demandon per permeso de pluraj fakoj por sama vorto, do ekzemple "ampermetro" en revo surhavas ambaŭ fakindikojn de "elektro" kaj de "fiziko". bedaŭrinde tiu eco ne estas facile priserĉebla; mankas en revo listigo de ĉiuj vortoj, kiuj anas en du difinitaj fakoj aŭ en strikte nur unu.

sub "historio" gdef: "agoro, akropolo, amforo, aparatulo, aŭguri, aŭguristo, balisto, brakringo, Britono, Brumero, Bruto, bukcenisto, centurio, cesto, Cido". kaj revo: "abasido, aedo, Akado, Aleksandrio, alkado, arkebuzo, asaro, Asirio, asiriologiisto, asiriologio, asiriologo, aso, Aŝoko, aŭguro, avareo". tiuj listoj impresas, kvazaŭ la klasika okcidenteŭropa rigardo al historio de gdef evoluis al pli tutmondema vidpunkto en revo. se tio veras, ĝi parte klarigas la malsamecon de listoj. sed precipe konstateblas la mikso de vortoj por konstruaĵoj, funkcioj, objektoj, homoj, popoloj... se oni frontas la tuton de la monda historio, senfine longiĝos la listo. estus bone limigi la fakon "historio" al grandaj ideoj kaj metodoj de historia scienco, kaj unuopaĵojn de monda historio ŝovi al pli specifaj listoj "nomoj de personoj", "popolnomoj" kaj similaj, eĉ al unuopaj kulturepokoj "eŭropa mezepoko" "industria epoko" kaj aliaj.

sub "teĥnikoj" gdef: "abutmenti, aglomeri, ajuto, akceli, akomodi, aksostifto, aleto, amboso, anco, aparato, arĉo, argano, armaturi, artiko". revo: "adapti, adaptilo, adheri, adzo, agordi, agordo, ajuto, aksingo, akso, akumulilo, akvodukto, akvostacio, alezi, alta frekvenco, analoga". ni vidas ĉi tie la problemon de tro vastaj kaj malprecizaj fakoj. da teĥnikoj estas dekoj kaj dekoj, da teĥnikaj metodoj estas centoj kaj centoj, da teĥnikaj iloj estas miloj kaj miloj. en plej bona okazo, fako "teĥnikoj" estas atendejo, kies enhavon on povos ŝuti en pli difinitajn fakojn: meĥaniko, elektroniko, metalteĥniko...

fakaj vortlistoj: gdef kontraŭ revo (2)

2010-07-08T22:20:00.003+02:00

plua komparo inter gdef kaj revo...

similaj nombroj de vortoj en fakoj kaŝas sufiĉe grandajn malsamojn.

ni rigardu ekzemple al la enhavo de fako "prahistorio". gdef enhavas 13 kapvortojn markitajn per tiu temo, revo enhavas 19. komunas al la du listoj jenaj 4:

neandertalulo, neolitiko, paleolitiko, solutreo.

ĉiuj ceteraj malsamas. gdef proponas:

aĉeŭleo, aŭrignacio, ĉeleo, eolitiko, magdalenio, megalito, mezolitiko, musterio, pugnokojno.

revo:

aŭstralopiteko, bronzepoko, ferepoko, glaciepoko, graveto, kavernhomo, kuprepoko, neandertala, paleoantropologiisto, paleoantropologio, paleoantropologo, prahistorio (dufoje: kiel nomo de epoko kaj kiel nomo de scienco), prahomo, ŝtonepoko.

tio ne signifas, ke la lastaj vortoj nepre mankas en la alia vortaro. revo ja konas "megalito"n sed ĝi atribuas ĝin al la fako "arkeologio". gdef konas "bronzepoko"n sed ŝovis ĝin al historio. ĝi enhavas ankaŭ "kavernhomo"n "prahistorio"n "prahomo"n "ŝtonepoko"n sed lasis ilin sen fakindiko.

esploro de aliaj fakoj montras similajn situaciojn. en la fako "kino" komunas al la du vortaroj nur 2 vortoj "reĝisoro" kaj "scenaro". propras al gdef 54 (anaglifo, bendo, cenzuristo, dialogisto, dissolvo...). propras al revo 58 (aktori, aktoro, akustiko, animeo, ĉefrolulo...).

tradukvortaroj kaj difinvortaroj ne estas terminaroj. ili hazarde rikoltas vortojn kaj hazarde ŝovas al ili fakindikojn. sisteman terminologian laboron oni trovas prefere en (iuj) terminaroj.

fakaj vortlistoj: gdef kontraŭ revo

2010-07-06T22:28:00.015+02:00

la granda vortaro esperanta-franca (laŭ franca mallongigo gdef) de varingjeno el 1957 estas rete disponebla dank' al laboro de gilberto lemetr.

ĝiajn interkrampajn indikojn oni ofte povas interpreti kiel fak-indikojn, kvankam ili ne ĉiam aperas sisteme. ekzemple la indiko (pol.) atentigas pri vortoj de la politika kampo.

mi iom esploris tiujn informojn per programeto kaj komparis la staton en gdef kun la nuna stato de fakoj en reta vortaro (revo).

kelkaj fakoj ekzistas unuflanke, ne aliflanke. tio aperas en la unuaj linioj de la suba tabelo. aliaj fakoj estas asimileblaj, kvankam ili ne havas tute saman sencon ambaŭflanke, aŭ aperas en unu vortaro kiel ununura fako, en la alia kiel pluro de fakoj. tial oni legos ekzemple muziko 331, danco 22 pri gdef, kiu distingas du fakojn, samlinie kun nura muziko en revo.

fako	en gdef	en revo	vortoj en gdef	vortoj en revo
MEZ	mezurunuoj		44
KOL	koloroscienco		27
RAJD	rajdarto		26
ĈAS	ĉaso 9, fiŝkapto 6		15
ARM	armoj		10
BIC	biciklo		9
PERS		personoj		133
GEN		genealogio		103
KAL		kalendaro tempomezurado		100
TRA		trafiko		97
PED		pedagogio		86
HOR		hortikulturo arbokulturo silvikulturo		50
ESP		esperantismo		38
EKOL		ekologio		26
POŜ		poŝto		26
GEOD		geodezio topografio		8
HER		heraldiko		7
ZOO	zoologio 1311, birdo 327, fiŝo 130, fungo 113, insekto 205,mamulo 230	zoologio	2316	988
BOT	botaniko	botaniko	1253	925
MED	medicino	medicino farmacio 616, kirurgio 9	1003	625
KEM	kemio	kemio biokemio	567	416
ANA	anatomio	homa anatomio histologio	550	335
TEK	teknikoj	teknikoj 520, maŝinoj mekaniko 1	489	521
REL	religioj	religioj 244, budhismo 39, hinduismo 25, islamo 30,katolikismo 81, kritanismo 192	437	611
ELE	elektro	elektro 200, elektrotekniko 6	356	206
MUZ	muziko 331, danco 22	muziko	353	395
MAR	maraferoj 307, ŝipo 11	maraferoj 220, ŝipkonstruado navigado 2	318	222
FIZ	fiziko	fiziko	287	292
MIL	militaferoj	militaferoj	279	290
EKON	ekonomiko 214, monunuoj 58	ekonomiko financo komerco	272	677
HIS	historio 185, antikva epoko 85	historio	270	297
SPO	sporto 196, ludo 41, kartludo 18, ŝako 14	sporto ludoj	269	256
BIB	biblio	biblio	264	82
KUI	kuirarto 223, trinkaĵo 10, vino 9	kuirarto	242	424
MIT	mitologio	mitologio	240	125
MAT	matematiko	matematiko	238	1239
POL	politiko 196, sociologio 27, administrado 9	politiko sociologio administrado	232	565
ARKI	arkitekturo	arkitekturo 221, konstrutekniko 31	229	252
BELE	beletro	beletro	217	121
TEKS	ŝtofoj 85, vestoj 115	teksindustrio vestoj	200	329
GRA	gramatiko	gramatiko	195	179
JUR	juro	juro	185	284
GEOG	geografio 123, insulo 17, rivero 13, urbo 13	geografio	166	710
AST	astronomio	astronomio	132	201
MIN	mineralogio	mineralogio	112	103
AVI	aviado	aviado	107	68
FOT	optiko 68, foto 33	fotografio optiko	101	108
KOMP	komputiko	komputiko	99	400
GEOL	geologio	geologio	95	72
BELA	belartoj	belartoj	91	166
AUT	aŭtomobilo	aŭtomobilo	89	36
TIP	tipografio 69, grekaj literoj 17	presarto libroj	86	195
FIZL	fiziologio	fiziologio	72	65
PSI	psikologio	psikologio psikiatrio	61	74
SCI	sciencoj	sciencoj	58	197
TEA	teatro	teatro	58	103
MET	meteologio 47, vento 10	meteologio	57	79
KIN	kinarto 47, filmo 9	kinarto	56	60
BIO	biologio	biologio 114, bakteriologio 14	50	128
AGR	agrokulturo	agrokulturo	46	163
FER	fervojoj	fervojoj	43	32
POE	poetiko poezio	poetiko poezio	40	119
RAD	radiofonio	radiofonio 3, telekomunikoj 38	40	41
FON	fonetiko	fonetiko	36	76
PAL	paleontologio	paleontologio	27	25
LIN	lingvistiko, filologio	lingvistiko filologio	24	190
PRA	prahistorio	prahistorio	13	19
NOM	homnomoj	homnomoj	12	178
ARKE	arkeologio	arkeologio	3	32
FIL	filozofio	filozofio 178, materialismo historia 12	1	190

kiel atendeble, la plej forte reprezentataj fakoj estas tiuj kun abunda nomaro: bestonomoj en zoologio, malsanoj procedoj kaj iloj en medicino, substancoj en ĥemio kaj tiel plu.

tamen en multaj okazoj la diferencoj inter la du vortaroj estas rimarkinda. mi grasigis la nombrojn, kiuj montris almenaŭ 1,5 foje pli da vortoj en iu vortaro kompare kun la alia. tio ne nepre signifas, ke la responda vortprovizo mankas en la alia vortaro, sed eble simple, ke ĝi ne ricevis fak-indikon.

revo estas pli fakoza ol gdef: ĝiaj 23285 kapvortoj ricevas 15160 fakindikojn, dum oni povas el la krampaj indikoj de la 45404 kapvortoj de gdef konkludi al proksimume 13167 fakindikoj.

la malapero (ulipo 3)

2010-06-27T17:22:00.011+02:00

"la malapero" estas romano de georgo perek el 1969⁽¹⁾. pli ĝuste mi tradukus la titolon per "la vanuo", ĉar ankaŭ la originala titolo ne enhavas literon "e". ĉu grave?

ne gravus, se la unua paĝo de la romano enhavus literon "e". aŭ la dua paĝo, aŭ la tria, aŭ iu sekva, ĝis la fina 312-a. sed fakte la tuta romano estas sen-e-a.

la oficiala nomo de tia literludo estas lipogramo. ĝi normale aperas kiel amuzo unufraza, sed georgo perek havis aparte enciklopedian kaj klasifeman menson, ulipan emon al mistifikoj, kaj cetere la vortan kleron de faristo de krucvortenigmoj. lipogramon li levis al la nivelo de tuta romano, kaj mirige la stilo iom apartas, sed restas malpli harstariga ol oni antaŭsupozas.

la litero "e" kun aŭ sen supersignoj estas la plej ofta en francaj tekstoj. ĝi aperas en tre bazaj vortoj "le" ("la" por duono de o-vortoj), "de" ("de"), "que" ("kiun", "ke"), "et" ("kaj"), "je" ("mi")... verki sen ĝi ŝajnas ia ŝerco aŭ neeblaĵo. tamen, perek faris.

la rakonto de "la malapero" iom fantazias, kaj ĝi bedaŭrinde konformas al la tradicio de detektivromanoj, kiuj forĵetas rolantojn kiel oni forĵetas ŝtrumpetojn. en preskaŭ ĉiu ĉapitro "malaperas" ankaŭ rolanto. tio kompreneble konformas al la intenco, kaj okazas multaj aludoj al la neesta litero, al ĝia sono aŭ al ĝia formo. la neklarigeblaj mortokazoj trafas homojn ĝuste tiam, kiam ili estas malkovrontaj la mankan signon...

laŭdire iuj fruaj legantoj rimarkis la iom nekutiman stilon, sed ne la litermankon.

notoj:

georgo perek, france georges perec /ĵorĵ perek/, franca beletristo (1936-1982).

antaŭaj uliponotoj:

muzikofesto

2010-06-22T23:12:00.002+02:00

komence de la 1980aj jaroj en francio komenciĝis la recikligo de somera solstico al muzikofesto. la devizo tekstis: "en la 21a de junio eliru kaj aŭdigu vian muzikilon".

mi memoras tiaman promenon. mi renkontis sinsekve en ĝardeno triopon de hindoj trankvile arĉantaj kaj kantantaj en nekonata lingvo, sub galerio malgrandan ĥoron kiu hele sonigis la ŝtonan kaj brikan volbon, kaj en diversaj placetoj, iom for de trafika rumoro, amatorojn kiuj muzikis laŭ sia kapablo, por la plezuro de pasantoj. estis bele.

intertempe la iniciato grandskaliĝis. la devizo iĝis: "en la 21a de junio montru al la najbara grupo, ke via amplifilo pli fortas". iom poste: "eltiru vian amplifilon, kondiĉe ke vi havas permeson de la urba administro". kaj nun: "se vi serĉas trankvilan lokon por iom muziki amatore, jam rezignu".

la permesataj lokoj koncentriĝis en kelkaj kvartaloj kaj placoj. tie oni instalas grandajn podiojn por oficialaj spektaĵoj. vespere homoj kunpremiĝas, aĉetas sodakvojn kaj kolbasojn kaj atendas la komencon, kiun ili apenaŭ vidos super la kapoj de aliaj kunpremitoj sed nepre aŭdos pro la ŝalto de fortegaj laŭtiloj.

kio ankoraŭ rilatas al festo aŭ al muziko? la tuto iĝis alia versio de geja fiero, teĥnoparado kaj similaj amasaĵoj, kiujn oni rekonas malfrue en la nokto je la fina procesio de purigaj aŭtoj forpuŝantaj la rubotavolon postlasitan sur la stratoj.

mi bedaŭras. nun mi prefere festas hejme kaj aŭdas veran muzikon: tian, kiu ne sonas trans kelkaj metroj.

ekranomilito

2010-06-15T23:22:00.006+02:00

tekston mi preskaŭ neniam skribas flue, de la unua al la lasta vorto. mi estas iu el tiuj redaktantoj, kiuj skribas pecojn, erojn, kaj poste ordigas kaj rearanĝas ilin.

por tiaj redaktantoj komputiloj tre oportunas. ĉio restas facile ŝanĝebla. ŝovu vortogrupon al alia ĉapitro — kaj la modifo jam efektivas.

tia redaktomaniero postulas tamen superrigardon. tial, de kiam mi uzas komputilon, mi sopiras al ĉiam pli grandaj ekranoj, sur kiuj videblas kiom eble multaj teksteroj. kaj feliĉige la generacioj de maŝinoj pli kaj pli progresas direkte al mia revo de mure granda laborspaco.

bone, sed mi konstatas, ke samtempe ke pligrandiĝas la ekranoj, mastrumaj sistemoj ĉirkaŭas la fenestrojn per kadroj kaj randoj, programoj aldonas ilobretojn, vinjetojn kaj grafikajn bagatelojn. ene de pli granda ekrano la spaco por mia teksto ŝrumpas, ĝin almilitas butonoj, menuoj, helpokomentoj kaj ĉiaj balastaj grafikaĵoj. kiel ĝardenisto batalas kontraŭ trudherboj, mi batalas en prefero-menuoj por liberigi la ekranan surfacon de tiuj fikreskaĵoj. ĉu vere iam mi vidos plenamplekse miajn tekstojn?

fesbuk

2010-06-03T21:50:00.002+02:00

parolinte pri vizaĝlibro (kiun mi ne uzas), mi nun parolu pri fesbuk (kiun mi ne uzas).

nomoj de markoj por tutmondaj produktoj estas zorge elektataj por facila rekoneblo kaj elparolo ĉie en la mondo, laŭeble ankaŭ por ke ili ne signifu maldecaĵon iulingve.

kun la vastiĝo de la angla lingvo tiaj konsideroj malgraviĝis kaj firmao povas agi sub la nomo "facebook" sen adaptoj, kalkulante, ke homoj elparolos ĝin proksimume /fejsbuk/, ne /fatsebo'ok/ aŭ alimaniere, kaj eventuale eltordos sencon el tiuj sonoj.

ĉion ĉi spitas unulingvuloj, obstinuloj kaj ŝerculoj, kaj ĝuste far tiaspecaj kruduloj la franca elparolo /fesbuk/ estas misinterpretebla kaj misinterpretata. en la franca lingvo ĝi sonas kiel "fesse bouc", kion oni povas traduki per "pugbatas virkapron". kompreneble iuj delonge bildigis la ideon.

nova blogokolektejo

2010-05-28T20:40:00.001+02:00

manuel ortega amike sciigis al mi, ke li ekkonkurencas al legosalono. li kreis laŭnome kiberion, kiu agrable sinoptikas diversajn esperantajn blogojn.

krome plu gvidos vin tra la ĉiam ŝanĝiĝanta blogomondo la pli luksaspekta e-planedo kaj la pli diskreta blogsvarmo.

forgesi siajn neutilajn pensojn vagante inter la neutilaj pensoj de aliaj homoj restas unu el la plej agrablaj manieroj malŝpari sian tempon antaŭ ekrano.

floras ŝenoprazo

2010-05-26T22:08:00.004+02:00

floras ŝenoprazo ĉarme kaj embarase. la floraj tigoj malmoliĝas kaj por manĝo ne plu taŭgas. mi indulgis ilin pro nektaroŝataj insektoj kaj pro la beleco.

ŝenoprazon la franca lingvo nomas kvazaŭ ĝi estus malgranda cibola variaĵo, do "ciboleto".

aktualaĵoj

2010-05-18T23:37:00.006+02:00

thanyatli aniĝis en grupo
amema ĵus indikis sian lokon
ferdinand nun estas amiko de janiko, marie kaj hektor
flama floro faris komenton por razen
manro aniĝis en grupo
marie aldonis enskribon en la rettaglibron
elma faris komenton por elma
tomoko kaj maŭricio aliĝis
maksimo respondis.

(la rss-fluo aktualaĵoj de esperantujo kompleze provizis tiujn poezieskajn informojn.)

konfuzo pro ilionoj

2010-05-12T18:13:00.001+02:00

en la 6a de majo la novjorka borso spertis mallongan kraŝon. laŭ onidiro borsisto de firmao citigroup klavis b por miliardo (angle billion, 10^9) anstataŭ m por miliono (angle million, 10^6) en spez-ordono. tio ŝajne estis senbaza onidiro. kiel ajn la komputiloj, kiuj reagas en sekundono al kurzaj ŝanĝoj kaj spekulacias pri ilia ampleksiĝo rapidigis la falon — kio preterpase montras ke memrealiga antaŭdiro ne estas rezervita al homoj.

"million" kaj "billion" — tiom simile! ĉu oni ne ŝanĝu al miliono kaj miliardo? borsistoj indiferente premos "m" por ambaŭ, kaj la komputilo lotos inter la du ebloj...

kiel estas konate ni ne tre bone statas en la lingvo internacia pri tiuj ilionoj kaj eventualaj iliardoj, ĉar la fontolingvoj de tiuj vortoj ne akordas.

depende ĉu oni parolas laŭ usonangla aŭ franca modelo, biliono povas egali al 10^9 aŭ respektive al 10^12. cetere la bazo mem de la sistemo konfuzas japanojn kaj eble aliajn, kiuj ne havas vortojn laŭ triopaj, sed laŭ kvaropaj rangoj de nombroj.

ŝajnas ke trans miliono aŭ eĉ jam trans mil, estus pli bone se ni rezignus pri la konfuzaj vortoj kaj trovus aliajn esprimojn.

balonoj

2010-05-04T19:33:00.007+02:00

balonoj pli revigas ol avioj.

tion kaŭzas eble la eksmodeco de tiuj unuaj flugaparatoj, kiuj lasis la ĉefan lokon al aliaj maŝinoj.

tion kaŭzas ilia impresa grandeco, tiranta sub sia ŝvelego etan pezon.

tion en mi kaŭzas ankaŭ la ideo, ke ili flugas silente. silenteco fakte veras nur pri senmotoraj balonoj, kaj nur partatempe. kiam oni enhejtas aeron, kiam revarmigas ĝin dum flugo, la hejtilo tre bruas.

aerbalonoj videblas dum la festo, kiun la hejma vilaĝo aranĝas en ĉiu printempo. se la vetero komplezas, balonistoj preparas siajn aparatojn kaj sin allasas al la vento kiel leontodaj semoj. mi prunteprenis fotilon kaj fotis, kvankam pro la pluvetoj malmultaj flugoj okazis.

balonoj — ĉielaj balenoj.

kolego denizo kun amiko delonge kolektas malnovajn objektojn pri balonoj. li arigis gravuraĵojn kaj guaŝojn, balonformajn plafonlampojn, brakseĝon kun balon-silueta dorsapogilo, tasojn, telerojn kaj pladojn kun balonaj figuroj... tiuj pli ol 400 antikvaĵoj el la 18a kaj 19a jarcentoj post kelkaj jaroj iros al dediĉita muzeo, se ĉio glate iros. eĉ praidoj de la familio montgolfier, la unuaj balonveturintoj, promesis ke ili ĉeestos la inaŭguron.

vizaĝlibro

2010-04-29T18:48:00.002+02:00

mi ŝtelas du frazojn de maria sandelin:

ni vivas ĝenerale en surfaca mondo, kie la mesaĝo tro ofte estas ke [...] ĉio kio gravas [...] estas tio kio videblas. foje oni povas ekhavi la impreson ke la tuta vivo finfine estas unu granda vizaĝlibro.

rimarkinda prezidanto, 2010-03-29

la lasta vorto estas la nomo de nuntempe moda socia retejo "facebook". vizaĝlibro. pro la tradukiteco mi unue legis ĝin laŭ ĝenerala senco, kvazaŭ la frazo dirus, ke la mondo similas libron, ni turnas ĝiajn paĝojn kaj sur ili ni vidas vizaĝojn.

io tia frapis min antaŭ kelka tempo. mi rigardis tra la fenstro de vagono kaj vidis gazetbudon. kaj la gazetbudo rigardis min per centoj da okuloj. sur la kovrilpaĝoj de gazetoj estis precipe bildoj de homoj. kaj tiuj bildoj estis siavice precipe bildoj de vizaĝoj.

ni rigardas vizaĝojn kaj sur ili ni legas la karakterojn kaj emociojn de homoj, ni rekonas homojn vizaĝe, ni turniĝas ĉie al vizaĝoj, same aŭtomate kaj senvole kiel ni sorbas anoncojn kaj reklamojn ĉar ni scias legi. sin interesi al herbo, al ŝtonoj, al nehomaj objektoj postulas animstreĉon.

vulkanismo kaj monismo

2010-04-22T20:54:00.008+02:00

ke islanda vulkano kovris eŭropon per fumo, estas interesa fenomeno por meteologoj. ke tio ĉesigis dum kelkaj tagoj interŝtatajn flugojn en ĉi tiu mondoparto, havas interesajn sekvojn.

la registaroj malpermesis flugadon. se ili ne farus kaj okazus akcidentoj, la avioposedantoj procesus kontraŭ ili pro nesekurigo de la kondiĉoj. se kontraŭe ili faris kaj la danĝero montriĝus nereala, la flugokompanioj kompreneble protestus pro troa singardemo.

sed eĉ sub supozeble prava avio-malpermeso la prezidanto de la asocio de flugokompanioj "iata" avizis pri ĝisnuna negajno de pli ol miliardo (10⁹) da eŭroj por la flugistoj, kaj — mi legas — ŝovis vorton, ke eŭropaj registaroj "surprenu siajn respondecojn".

interesa diro! registaroj do sekrete instigas vulkanojn al fumado. ili kompensu al kompanioj, kiuj pro tiu ŝtate helpata fumo ne malgajnis unu eŭron, sed antaŭviditan enspezon malhavis.

analizistoj dume prezentas kalkulojn, ke flugistoj ja ne enspezis, sed ŝparis brulaĵon, ke ili iom pligajnas nun kiam homoj amase rehejmiĝas, ke intertempe hoteloj, trajnoj kaj ŝipoj profitis, kompensante la nespezadon je tutekonomia nivelo...

ŝajnas finkalkule, ke vulkano estas mona fenomeno, pli ol teroscienca.

(el kio vi komprenu, ke la titola monismo ne celis unuismon — kredon je unusubstanceco de la realo — sed simplan obsediĝon pri mono.)

instrui ribelismon per sociologio

2010-04-15T20:05:00.002+02:00

universitatano en la gazeto "la mondo" pledas por ke oni instruu sociologion en gimnazioj.

mi ne kontraŭas.

mi ĉiam miris pri la hazarda kunmeto de fakoj, kiun oni enkapigas al dekkelkjaruloj, kaj pri la same hazarda listo de fakoj, pri kies ekzisto oni eĉ ne sciigas ilin. kial lernejoj instruas historion prefere al etnologio aŭ sociologio? kial ili komentas ĥemion, sed silentas pri telekomuniko? kial la matematika programo diras ĉion pri vektoraj spacoj kaj nenion pri statistiko?... en ĉio ĉi tradicio probable pli gravas, ol pesado kaj planado. la foresto de iu fako plejofte signifas, ke ĝi pli novas ol alia, kiu estas instruata.

mi tamen ne volis la bazan ideon de la artikolo komenti, sed tiun parton de ĝi el kiu mi tuj specimene tradukos:

ni ne instruas sociologion nur por tio, ke lernantoj komprenu la socion en kiu ili vivas [...] sed ankaŭ kaj precipe por ke ili ekkonu sin mem, sin kiel sociajn agantojn kaj ne kiel socie determinitajn erojn. [...]

ĝis ĉi tie, bone — kvankam mi ĉiam miros pri la maniero, kiel instruistoj fervore trovas filozofiajn pravigojn de sia profesio kaj instrukcias al la ŝtato, kial kaj kiel ĝi aranĝu la eduksistemon. sed precipe la sekvo valoras sian pezon de rosinoj:

oni devas agnoski, ke sociologio ĝenas. ĝi ĝenas regantojn, ne nur laŭ la malvasta senco de politikaj regantoj, sed laŭ la ĝenerala senco de la regado far sociaj grupoj, kiuj havas la titolojn kaj materiajn aŭ simbolajn valorojn, kaj deziras ilin monopole plu konservi. "sociologio" diras alano touraine "necese kontraŭas regantojn, tial ke regantoj necese kontraŭas ĝin". sociologio ne estas scienco pri ordo. ĝi estas scienco pri movado, kiu nepre kontraŭdiras ordon. ĝi estas scienco de kontestoj kaj malkaŝoj. ĝi ĝenas ĉiujn profitantojn de senŝanĝa stato de aferoj. tiurilate ĝi estas scienco pri libero kaj emancipiĝo, simile al racio, kiu siatempe liberigis la homon el la ĉenoj de obskurantismo kaj superstiĉo [...]

("la mondo" estas prestiĝa gazeto, ĝi emigas al bombasto.)

kompreneble iuj ŝatus, ke sociologia instruado ne faru pli, ol diri la "regulojn" de socia vivo, analizi la meĥanismojn, kiuj ebligas ĝian "bonan" funkciadon kaj studi la instituciojn, kiuj estas ĝia framo... sed ĉio ĉi ne sufiĉas, se lernejo iel konservu sian emancipan rolon. [...]

sociologio renversas, ĉar ĝi pridemandas la tro firmajn certaĵojn, ĉasas la falsajn evidentojn kaj la tro rapidajn konkludojn [...]

... kaj laŭ la sama tono daŭriĝas duono de la artikolo.

kial? kial instruistoj kaj universitatuloj provas kredigi, ke ili alte svingas la flagon de revolucio, dum ili fakte bonorde plenumas sian oficon serve al la ŝtato?

eble historia konsciencriproĉo rolas en tio: ĝis antaŭ sesdeko da jaroj instruistoj ankoraŭ kopiigis al junaj infanoj moralajn frazojn laŭdajn al ordo, diligento, pureco, ĝentileco kaj similaj virtoj, sen kiuj, oni kredis, socio ne funkcius. tio estis hontinda obeo al la tiamaj antaŭjuĝoj. nunaj instruistoj radikale ŝanĝis por obeo al nunaj antaŭjuĝoj: valoras ne plu ordo, diligento kaj ceteraj, sed renverso, kontraŭdiro kaj ŝanĝismo.

post jarcento oni eble ridetos pri tiu konformisma laŭdo de kontraŭemo, same kiel ni ridetas pri la pasinta konformisma laŭdo de glata socia vivo. nun oni povas nur bedaŭri la instruistojn, kiam lernantoj prenas iliajn devizojn laŭvorte kaj enkondukas renverson, kontraŭdiron kaj ŝanĝismon en la lernoĉambron, kaŭzante al ili senliman miron.

fonto:
il faut enseigner la sociologie au lycée / lebel jean-paul. - le monde, 2010-03-10.

ideoj por tagodediĉoj

2010-04-06T19:38:00.006+02:00

ĉiu siaskale — de internaciaj organizaĵoj ĝis la urba konsilio de tridomo-ĉe-arbaro — dediĉadas tagojn al datrevenoj, bonaj intencoj, memorindaj temoj. oni bondeziru al patrinoj, festu en stratoj pro muziko aŭ pro samseksemo, maĉe partoprenu en la tago de sanfavora manĝado, svinge priĝoju la tagon de libro aŭ de pluvombrelo.

miaj proponoj:

monda tago de forgeso — okazos en venonta jaro, ĉar ĉijare oni ne memoris ĝustatempe (— hieraŭ estis tago de forgeso — aĥ, mi forgesis! — ankaŭ mi.)
monda tago de kalendarreformo — okazos je difinota dato
monda tago de normaleco — festu ĝin per ĉiurilata ŝajnigo ke ĝi estas normala tago
monda tago de prokrasto — nu, bone, okazos pliŝate morgaŭ
monda tago de nekomunikado — sciigu al ĉiuj!
monda tago de senzorgeco — por ĝi ne tro klopodu
monda tago de izoliĝo — kun transkontinentaj aranĝoj

mankas ankaŭ kelkaj gravaj temoj de la ĉiutaga vivo:

monda tago de insulto
monda tago de malica klaĉo
monda tago de insidoj al kolegoj
monda tago de poluo
...

pliajn proponojn sendu al rubujen@lasumintrankvilakunviajdamnajtagoj.org.

pro osteto

2010-03-30T20:01:00.002+02:00

trovita man-osteto en siberio povus atesti pri alia homspeco tie ol neandertaluloj kaj sapiensoj. tiel sugestas la unuaj genanalizoj. sciencaj kaj nesciencaj gazetoj do ekscitiĝu nun, antaŭ ol pli fundaj esploroj eble detruos la sensacion. la osteto atendis elteriĝon dum kvardekmil (40000) jaroj.

tio povas memorigi pri la trovo de malgrandaj "homoj de floreso" en jaro 2003a sur indonezia insulo, kaj pri la sekva disputo, ĉu ili estas propra specio aŭ ne.

prahomologojn mi admiras, tiom brave ili konstruas panoramojn de homa evoluo sub la risko, ke ajna ostopeco ĉiamomente ruinigos la tuton kaj devigos al alikonstruo. aŭ eble tio normalas: ĝuste por konstruado kaj rekonstruado oni pagas ilin.

tralego de anoncoj atentigas pri interpunkcia diferenco inter sciencaj kaj nesciencaj gazetoj:

nesciencaj:

novan tipon de homedo malkaŝas ties dna (le figaro)
nova praulo trovita en siberio (nouvelobs.com)
nova homedo povus trudi novredakton de homa prahistorio (afp)
trovo en siberio de novtipa, ĝise nekonata homedo (rfi)
nekonata homedo (radio-canada)
homo havas novan kuzon en siberio (le temps)
malkovro de nova speco de homedo, kiu povus... (tsr.ch)

sciencaj:

ĉu alia homedo en siberio antaŭ 40000 jaroj? (hominidés)
ĉu oni trovis novan homan specion? (futura sciences)
homo de denisovo, ĉu nova kuzo? (pour la science)

sciencaj gazetoj uzas demandosignon, al nesciencaj gazetoj mankas la klavo.

hejma rigardo al pentraĵo

2010-03-23T20:48:00.006+01:00

henriko matiso faris en 1904 pentraĵon "lukso trankvilo kaj volupto" titolitan laŭ verso de bodelero. simpla serĉo en interreto per tiuj tri vortoj — franclingve "luxe clame et volupté" — trovigas multajn ekzemplerojn de la bildo. ni povas ilin rigardi el la hejmo. komforte, ĉu?

sed komparu ĉi-apude trion el la tiel trafitaj bildoj. atentu la kolorojn. videble ili pli intensas en la unua, pli helas kaj palas en la dua (pli bluas ankaŭ), pli malhelas en la tria.

kiu ĝustas?

cetere ĉu matiso provizis la pentraĵon per kadro, kiu efektus al la percepto, alimaniere ol la hazarda ĉirkaŭo en interreta paĝo? ĉu ankaŭ la grando de la pentraĵo ne gravas, kaj do kiom valoras tiaj bildetoj?

ankaŭ ne kredu, ke vi vidas tion, kion mi vidas. eĉ ne filozofiante pri koloropercepto, sciu ke via ekrano ne lumas kaj koloras kiel mia ekrano. grafikistoj regule agordigas siajn ekranojn, kiel oni agordigas pianojn, kaj tio nur certigas ke la rilato inter la ekrano kaj la printilo konstantas, ne ke ĉiuj agorditaj ekranoj havas samajn tonojn.

ĉu pekas specife interreto kaj ekranoj? okaze mi prenis el biblioteko du librojn pri impresismo, kiuj hazarde enhavis saman bildon — ian "printempa sunlumo en herbejo" far kamilo pisaro kun delikataj makuletoj verdaj, flavaj kaj ruĝaj prezentantaj herbejon. la unua havis freŝajn, preskaŭ acidajn kolorojn de frua printempo, la dua pli profundajn kaj maturajn kolorojn de preskaŭa somero. kiu ĝustis?

fine do estas bonŝanco, ke oni povas vidi en parizo, en la muzeo de orse, la originalan "lukso trankvilo kaj volupto", la veran bildon, en vera grando, en originala kadro — bone, supozu, ke ni vidas... sed se nun eklumas suno aŭ pasas nubo kaj la koloroj ŝanĝiĝas? ... kiu bildo ĝustas, ĉu la dumsuna aŭ la dumnuba?

notoj:

henriko matiso, france henri matisse /hãri matis/, pentristo (1869-1954)
ĉarlo bodelero, france charles baudelaire /ŝarl bodler/, beletristo (1821-1867)
kamilo pisaro, france camille pissaro /kamij pisaro/, pentristo (1830-1903)
muzeo de orse, france musée d'orsay /myze d orse/

la bildoj devenas respektive el: 1, 2, 3.

sub la pavimo - libroj

2010-03-18T21:17:00.002+01:00

la ondo de esperanto 2010:2 demandis pri esperantaj atingoj kaj fiaskoj en 2009. gravuloj respondis per gravaĵoj, briluloj per brilaĵoj kaj malbrilaĵoj.

iuj atingas rezultojn ankaŭ subgrunde — reale subgrunde, proksimume tri metrojn sub la nivelo de strata makadamo. du tiaj subgrunduloj estas ĵano kaj reĝiso. ili de pluraj monatoj laboras en la kelo de la franca esperanta asocio.

tiu kelo enhavas amason de malnovaj libroj, kiun oni — ĉu facilanime aŭ ironie mi neniam tradivenis — nomas biblioteko. el tiu fatraso, ĵano kaj reĝiso jam reordigis la kolekton de petro royer, preskaŭ 2500-voluman realan bibliotekon el la 1970aj jaroj kun numeritaj kaj butler-ordigitaj libroj, registro, sliparo. dank' al tiu restarigo pliparto de la volumoj estas retrovita, en ordo kaj nun referencita en la reto.

antaŭ dudeko da jaroj mi partoprenis en simila provo, sed ĝi ne finiĝis. ĉifoje oni ne nur plenumis, sed daŭrigas per la pli malnova kolekto sébert. poste atendas staploj kaj kestoj de donace aŭ alimaniere alvenintaj dokumentoj.

en ĉi tiu kelo estas trezoro kun probable unikaj ekzempleroj de iuj verkoj. mi memoras, kiel mi trovis malnovan faldfolion pri "esperanta danco" kun desegnoj de la piedmetoj; kiel mi tralegis la originalan proponon pri "neŭtrala moresneto"; ke mi foliumis la "alĝeran stelon", gazeton de esperantistoj en kolonia alĝerio... mi aludis la nealireblon de malnovaj terminaroj — ĵano tuj enmanigis verketon pri stacia pilkludo (basbalo) el 1910.

kompreneble reordigo ne estas atingo en si mem... la asocio "havas pli urĝajn taksojn" ol malnovaj libroj kaj libromaniuloj, kaj estas dubinde, ke ĝi povos vere funkciigi bibliotekon. mi iam spertis tiun senton: tri metrojn sub aktivularo, kiu inventas ĉiutage la miraklan propagandometodon, oni silente foliumas gazetojn, legas pri centoj da similaj provoj finiĝintaj en fiaskoj, oni skeptikiĝas, oni pli kaj pli ŝate eksidas, turnas paĝojn, ĝojas pri tiu kultura heredaĵo, kaj fine iĝas revulo sida inter ŝimaj libroj en la holdo de asocio gaje velanta al mirindaj sukcesoj... espereble ne tro da homoj spertos similan humoron pro nuraj malnovaj libraĉoj.

teorio de ŝtrumpetoj

2010-03-10T22:53:00.005+01:00

ŝtrumpetoj estas ofte vendataj en serio de akordaj koloroj, ekzemple duopoj helverda, mezverda kaj malhelverda, aŭ pli fantazie verda, bruna, bruna kun motivetoj... kia fiaĵo!

ankaŭ ne aĉetu parojn unuope laŭ via fantazio, pensante "ĉi tiu plaĉas al mi, ha, kaj ankaŭ tiu alia..." ĉar kio okazos? okazos, ke ŝtrumpeto truiĝos. kaj kiam ŝtrumpeto truiĝos, vi elektos inter du solvoj: riparo aŭ forĵeto. kaj vidu, tio estas la faligilo, ĉar kiam vi fine forĵetos, vi rubigos du ŝtrumpetojn: unu truan kaj unu sentruan.

ekonomie konscia aĉetanto ne lasas sin delogi de brilaĵoj. ekonomie konscia aĉetanto prenas tutan serion de ŝtrumpetoparoj ekzakte samaspektaj. kiam truiĝos ŝtrumpeto de iu paro li konservos la vidvan ŝtrumpeton; kaj kiam truiĝos ŝtrumpeto de alia paro, tiam li festos kaj kun li festos la vidvaj ŝtrumpetoj, ĉar ili repariĝos. ŝtrumpetoj el ĉiuj landoj, duopiĝu!

kaj por matematikemuloj:

se vi aĉetas ok parojn da diversaj ŝtrumpetoj, post kiom da truoj vi ne plu havos surmeteblan paron?
kaj se la ok paroj estas samaspektaj post kiom da truoj vi ne plu havos surmeteblan paron? (rezonu ĝisfine)
kaj kiaj ŝancoj kun ok samaskektaj paroj japanaj, kiuj disigas la dikfingron kaj do ne estas ŝanĝeblaj inter dekstra kaj maldekstra piedo? (pli malfacile)

esperanta lingvokomputiko

2010-03-04T12:11:00.007+01:00

lingva komputado en la lingvo internacia floras. jam delonge ekzistas literumiloj, ekzemple en la utila redaktilo unired de jurij finkel, sed aperis ankaŭ pli ampleksaj aŭ pli novaj projektoj:

esperantilo estas redaktilo kiu enhavas tre multajn lingvoanalizajn funkciojn. ĝin aŭtoras kaj priblogas arturo trzewik.
gramatikilo estas frazanalizilo far klivo lendon, cetere tradukinto de la origino de specioj.
lingvohelpilo estas plurhoma projekto de gramatika kontrolilo.
memkompreneble estas anonima raportejo pri statistika esplorado de esperantaj datumoj en la reto aŭ el aliaj fontoj.
tekstaro.com restas la nuntempa referenca tekstaro de la lingvo internacia. ĝi povus esti pli granda, pli diversa, pli aktuala..., sed tia, kia ĝi estas, jam tre utilas.
traduku.net proponas bazan aŭtomatan tradukon inter la lingvo internacia kaj kelkaj aliaj. ankaŭ ĝi estas plurhoma verko. aaron irvine disponigas ĝin kiel kromaĵon por fajrovulpo.

grandan parton de ĉio ĉi ni ŝuldas al la fondaĵo por priesperantaj studoj sed ankaŭ al la entuziasmo de unuopaj homoj.

kiel kutime en tiu duone-esplora-duone-industria branĉo de komputiko iuj projektoj ne havas tre difinitajn celojn kaj montras precipe datumojn kaj kalkulojn sen konkludoj aŭ rekta utilo, sed ĉu ni plendu?

festo de nululoj

2010-03-01T23:15:00.006+01:00

ĉijare en mia hejmlando festas la klaso de nululoj, ĉar la jaro 2010 finiĝas per nulo.

tiu popola festo aperis ĉirkaŭ 1850 pro la kutimo, ke 20-jaraj viroj lastfoje festas en sia vilaĝo, antaŭ ke ili foriros al la armea servo. ĉirkaŭ tiu jaro kelkaj junuloj festis en ceremonia kompleto, tio estas en frako kaj cilindra ĉapelo. kaj ili memorige refestis post 10 jaroj kiam ili 30-jariĝis, post 20 jaroj kiam ili 40-jariĝis, kaj tiel plu. la kutimo ĝeneraliĝis.

ĉijare festas homoj naskitaj en 1980, 1970, 1960... do nululoj. sabate vespere dum karnavala procesio ili "enterigas" la antaŭan klason, ĉifoje la klason de naŭuloj.

dimanĉe antaŭtagmeze ili dancas sur la ĉefstrato. venas unue la 20-jaruloj kun verda strio ĉirkaŭ la ĉapelo, poste 30-jaruloj kun flava strio, 40-jaruloj kun oranĝkolora... ili mantenas faskon de mimozoj kaj diantoj. invalidoj, 70- 80- aŭ pli-aĝuloj salutas tra la fenestro de aŭto. intere marŝas muzikistoj kaj paradknabinoj. la festantoj omaĝas mortintajn samklasanojn, tostas kun la urbestro, pozas por grupa foto kaj iras al festomanĝo kiu transpontas la tutan posttagmezon. sekvas balo, ceposupo en la nokto kaj la lunda "remanĝo".

la vilaĝoj aranĝas la datojn de festado tiel, ke ĝi okazas sinsekve en ĉiu loko inter januaro kaj majo.

ĉio ĉi estas la videbla sceno. en kulisoj la klasoj estas ankaŭ asocioj de samaĝuloj, kiuj kotizas dum 10 jaroj por la vica festo, periode kunvenas (ordinare ĉirkaŭ restoracia tablo), kaj interhelpas sin. la "interklaso" estas la asocio de ĉiuj samciferuloj, do la federo de 20-jaruloj kun respondaj 30- 40- kaj ceter-jaruloj.

francio rezignis en 1996 pri deviga armea servo de viroj, sed tio ne abolis la feston. ĝi malfermiĝis en plej multaj vilaĝoj ankaŭ al inoj. ĝia laŭvorta nomo estas "festo de militservantoj". en aliaj provincoj ekzistas festoj kun sama nomo sed kun malsamaj tradicioj.